W 2009 roku, podczas badań archeologicznych w kociewskiej wsi Osiek, nad jeziorem Kałębie odkryto wiele artefaktów związanych z historią tego miejsca. Były wśród nich kulki muszkietowe, groty bełtów, monety, a także wyjątkowe znalezisko: pierścionek zaręczynowy – cichy świadek czyjejś dawnej obietnicy.
Dzięki badaniom prowadzonym przez Muzeum Archeologiczne w Gdańsku na obszarze Osieka zidentyfikowano relikty zamku krzyżackiego oraz dworu renesansowego. Teren ten był użytkowany od co najmniej 700 lat. Najstarszą fazę reprezentują wspomniane pozostałości zamku krzyżackiego, wzniesionego w pierwszej połowie XIV wieku lub na początku XV stulecia. Po sekularyzacji zakonu i włączeniu Prus Królewskich do Korony Królestwa Polskiego, w 1566 roku na krzyżackich fundamentach wzniesiono renesansowy pałac z arkadowym dziedzińcem. Był on przeznaczony dla starostów osieckich i użytkowany nieprzerwanie do 1772 roku.
Pierścionek odkryty przez archeologów w Osieku jest dosyć duży: średnica liczy 27 mm, grubość taśmy 3,5 mm. Rozmiar może sugerować, że pierścionek należał do mężczyzny, jednak taka interpretacja nie jest pewna. W przeszłości kobiety nierzadko nosiły pierścionki na rękawiczkach, co tłumaczyłoby większe wymiary.
Pierścionek wykonano z cyny i ołowiu. Obrączka jest półokrągła, raczej cienka i gładka; po obu stronach motywu centralnego lekko się poszerza, tworząc ramiona przechodzące płynnie w główkę pierścionka. Całą uwagę skupia motyw dwóch dłoni splecionych w mocnym uścisku. Jedna dłoń została ukazana od strony grzbietowej, z czytelnie zaznaczonymi palcami; kciuk drugiej dłoni obejmuje tę pierwszą. Po bokach widać zaokrąglone zgrubienia – w formie ozdoby lub uproszczonego przedstawienia mankietów.
Cyna i ołów to metale, które 500 lat temu były stosunkowo tanie i powszechne (w przeciwieństwie do srebra i złota). Właścicielką takiego pierścionka mogła być mieszczka albo żona rzemieślnika, ogólnie ktoś z uboższej warstwy społecznej.
Natomiast gest uściśniętych dłoni i jego symbolika były ponad podziałami – uniwersalne i dostępne bez względu na status. Oznaczały miłość, romantyczność oraz obietnicę wspólnej przyszłości.
Pierścienie zaręczynowe lub zaślubinowe z wizerunkiem splecionych prawic były popularne w całej Europie od XII do XVIII wieku. W XIX stuleciu kolekcjonerzy określili je mianem „fede”, od włoskiego mani in fede – „dłonie w zaufaniu”. W zbiorach Muzeum Brytyjskiego zachowały się przepiękne srebrne pierścienie tego typu. Kluczową analogią ikonograficzną jest słynny obraz Jana van Eycka „Portret małżonków Arnolfinich” z 1434 roku: gest widoczny na obrazie jest kulturowym odpowiednikiem tego, co pierścionek fede wyraża w metalu.
Generalnie motyw złączonych dłoni jako symbol zobowiązania, przysięgi lub związku funkcjonował już w starożytnym Rzymie. Gest dextrarum iunctio (łac. „złączenie prawic”) pojawiał się tam również na reliefach nagrobnych i monetach.
Motyw określany dziś mianem „fede” przeszedł długą drogę przez epoki, przybierając rozmaite formy, takie jak: gimmel ring, puzzle ring, odmiany z dodatkiem memento mori czy irlandzki Claddagh. W końcu, około 200 lat temu ustąpił miejsca prostej formie gładkiej obrączki.
Opracowanie merytoryczne i tekst: Aleksandra Jabłońska
Redakcja językowa i skład: Marcin Fedoruk
Zdjęcia zabytku: Joanna Szmit
Projekt plakatu: Lidia Nadolska