{"id":16759,"date":"2023-06-09T09:39:51","date_gmt":"2023-06-09T07:39:51","guid":{"rendered":"https:\/\/archeologia.pl\/?page_id=16759"},"modified":"2023-06-30T09:59:36","modified_gmt":"2023-06-30T07:59:36","slug":"nowozytne-ossuaria-z-klasztoru-dominikanskiego-w-gdansku","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/archeologia.pl\/ukr\/nowozytne-ossuaria-z-klasztoru-dominikanskiego-w-gdansku\/","title":{"rendered":"Nowo\u017cytne ossuaria z klasztoru dominika\u0144skiego w Gda\u0144sku"},"content":{"rendered":"<div class=\"wp-block-group mag-editorial mag-editorial-gallery has-global-padding is-layout-constrained wp-block-group-is-layout-constrained\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\n<h2 class=\"wp-block-heading\">W trakcie bada\u0144 archeologicznych na placu Dominika\u0144skim w Gda\u0144sku, prowadzonych w latach 2001\u20132013, na terenie dawnego dominika\u0144skiego zespo\u0142u ko\u015bcielno-klasztornego (1227\u20131813 r.) odkryto kilka ossuari\u00f3w \u2013 miejsc wt\u00f3rnego z\u0142o\u017cenia szcz\u0105tk\u00f3w ludzkich. Pochodzi\u0142y one z r\u00f3\u017cnych okres\u00f3w, od p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza (XV wiek) a\u017c do XIX wieku. Niemal wszystkie obiekty powsta\u0142y w ramach porz\u0105dkowania poch\u00f3wk\u00f3w w ko\u015bciele \u015bw. Miko\u0142aja, gdzie przestrze\u0144 grzebalna by\u0142a ograniczona i co jaki\u015b czas przenoszono ko\u015bci ze starszych grob\u00f3w w\u0142a\u015bnie do ossuari\u00f3w.<\/h2>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Warto przypomnie\u0107, \u017ce cmentarze ko\u015bcielne i przyko\u015bcielne funkcjonowa\u0142y do 2. po\u0142owy XVIII w., do momentu wydania zakazu chowania zmar\u0142ych w obr\u0119bie miasta na mocy tzw. edykt nantejskiego z 1777 r. Jedynie najm\u0142odsze ossuarium, z pocz\u0105tku XIX w., kt\u00f3re zawiera\u0142o ofiary wojen napoleo\u0144skich, zosta\u0142o za\u0142o\u017cone wyj\u0105tkowo na dziedzi\u0144cu klasztoru dominika\u0144skiego, kiedy jednocze\u015bnie w klasztorze funkcjonowa\u0142 lazaret.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Wszystkie przebadane ossuaria zawiera\u0142y ponad 130 tys. ko\u015bci ca\u0142ych i fragment\u00f3w. Jednak masowy charakter tych obiekt\u00f3w powodowa\u0142 pewne ograniczenia w trakcie opracowania. Dlatego te\u017c wa\u017cne by\u0142o, aby analizy odkrytego materia\u0142u by\u0142y pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem kompleksowe. W wyniku tych analiz powsta\u0142a publikacja pt. <a href=\"https:\/\/sklep.archeologia.pl\/produkt\/nowozytne-ossuaria-z-klasztoru-dominikanskiego-w-gdansku\/\" title=\"Zobacz ksi\u0105\u017ck\u0119 w sklepie internetowym MAG\"><strong>&#8220;Nowo\u017cytne ossuaria z klasztoru dominika\u0144skiego w Gda\u0144sku. Wyniki bada\u0144 interdyscyplinarnych&#8221;<\/strong><\/a> pod red. Aleksandry Pud\u0142o i Macieja Henneberga, w kt\u00f3rej podj\u0119to pr\u00f3b\u0119 interdyscyplinarnego opisania, pod wzgl\u0119dem archeologicznym, historycznym i antropologicznym, tego specyficznego zjawiska. Materia\u0142y prezentowane na stronie pochodz\u0105 w\u0142a\u015bnie z tej ksi\u0105\u017cki.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_1.jpg\"><img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"864\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17783\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_1.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_1-300x216.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_1-1024x737.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_1-150x108.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_1-768x553.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_1-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Plan klasztoru dominika\u0144skiego na tzw. planie sztokholmskim, 1601 r.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/Nowozytne-ossuaria-okladka.jpg\"><img decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"1140\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/Nowozytne-ossuaria-okladka.jpg\" alt=\"Nowozytne ossuaria okladka\" class=\"wp-image-1274\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/Nowozytne-ossuaria-okladka.jpg 800w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/04\/Nowozytne-ossuaria-okladka-768x1094.jpg 768w\" sizes=\"(max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\"> Ok\u0142adka monografii ossuaryjnej.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_2.jpg\"><img decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"900\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17784\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_2.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_2-300x225.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_2-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_2-150x113.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_2-768x576.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_2-16x12.jpg 16w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Wyeksplorowana cz\u0119\u015b\u0107 ludzkiego materia\u0142u kostnego z ossuarium. Fot. A. Pud\u0142o.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"795\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17786\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4-300x199.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4-1024x678.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4-150x99.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4-768x509.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Ko\u015bci r\u0105k \u2013 w trakcie opracowania. Fot. R. D\u0105browski.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_7.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"795\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_7.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17788\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_7.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_7-300x199.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_7-1024x678.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_7-150x99.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_7-768x509.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_7-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Analiza materia\u0142u kostnego z ossuarium, przy pracy dr Aleksandra Pud\u0142o i mgr Iwona Pipke. Fot. R. D\u0105browski.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_8.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"795\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_8.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17789\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_8.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_8-300x199.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_8-1024x678.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_8-150x99.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_8-768x509.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_8-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Analiza materia\u0142u kostnego z ossuarium, przy pracy dr Justyna Marchewka i dr Robert D\u0105browski. Fot. A. Pud\u0142o.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_10.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"795\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_10.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17791\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_10.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_10-300x199.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_10-1024x678.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_10-150x99.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_10-768x509.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_10-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Uczestnicy projektu (od lewej): Iwona Pipke (\u00f3wczesna studentka Instytutu Archeologii UG), dr Aleksandra Pud\u0142o (antropolog, MAG), dr Justyna Marchewka (antropolog, UKSW) oraz dr Robert D\u0105browski (antropolog, Muzeum Miejskie w Nowej Soli). Fot. arch. MAG.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_11.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"675\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_11.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17793\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_11.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_11-300x169.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_11-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_11-150x84.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_11-768x432.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_11-18x10.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Kierownik bada\u0144 archeologicznych na placu Dominika\u0144skim \u2013 Maciej Szyszka (archeolog, MAG). Fot. A. Pud\u0142o.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_12.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"675\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_12.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17794\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_12.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_12-300x169.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_12-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_12-150x84.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_12-768x432.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_12-18x10.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Prace podczas dokumentacji fotograficznej materia\u0142u kostnego w wykonaniu Joanny Szmit (MAG). Fot. A. Pud\u0142o.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_13.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"675\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_13.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17795\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_13.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_13-300x169.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_13-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_13-150x84.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_13-768x432.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_13-18x10.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Zdj\u0119cia RTG materia\u0142u kostnego ze zmianami chorobowymi w wykonaniu Magdaleny Tuzimek \u2013 technika elektroradiologii i Pauliny Kalinowskiej \u2013 lekarza rezydenta radiologii z GUMed-u, przy udziale dr Aleksandry Pud\u0142o (MAG). Fot. arch. MAG<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_5.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"795\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_5.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17787\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_5.jpg 795w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_5-199x300.jpg 199w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_5-678x1024.jpg 678w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_5-99x150.jpg 99w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_5-768x1159.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_5-8x12.jpg 8w\" sizes=\"(max-width: 795px) 100vw, 795px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Ko\u015bci promienne \u2013 w trakcie opracowania. Fot. R. D\u0105browski.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_6.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"675\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_6.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17792\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_6.jpg 675w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_6-169x300.jpg 169w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_6-576x1024.jpg 576w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_6-84x150.jpg 84w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_6-7x12.jpg 7w\" sizes=\"(max-width: 675px) 100vw, 675px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Ko\u015bci udowe \u2013 w trakcie opracowania, u\u0142o\u017cone ze wzgl\u0119du na wiek. Fot. A. Pud\u0142o.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Kim by\u0142y ofiary d\u017cumy w Gda\u0144sku?<\/h3>\r\r\n\r\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W jednym z ossuari\u00f3w (nr inw. 3009) odkrytych na placu Dominika\u0144skim, z okresu XV\u2013XVI wieku, zlokalizowanym w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci wirydarza dawnego klasztoru, zosta\u0142y z\u0142o\u017cone ofiary d\u017cumy! Wiemy to z bada\u0144 archeologicznych oraz genetycznych, prowadzonych przez Instytut Medycyny Ewolucyjnej Uniwersytetu w Zurychu. Najprawdopodobniej by\u0142y to ofiary jednej z najwi\u0119kszych pandemii, kt\u00f3ra dotkn\u0119\u0142a Gda\u0144sk w 1464 r. Zmar\u0142ych w XV wieku musia\u0142o by\u0107 na tyle du\u017co, \u017ce byli chowani r\u00f3wnie\u017c na terenie miasta. Badania genetyczne dowiod\u0142y, \u017ce XIV-wieczna d\u017cuma r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 genetyczne od tej, kt\u00f3ra wyst\u0105pi\u0142a w nast\u0119pnych stuleciach. Analiza genom\u00f3w wskaza\u0142a na kilka niezale\u017cnych dr\u00f3g dotarcia d\u017cumy do Europy Wschodniej. Niewykluczone te\u017c, \u017ce przetrwa\u0142a w r\u00f3\u017cnych miejscach, kt\u00f3re mog\u0142y sta\u0107 si\u0119 wt\u00f3rnymi \u017ar\u00f3d\u0142ami zaka\u017ce\u0144. Co ciekawe, w omawianym ossuarium zachowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce szcz\u0105tki szczura, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c przebadano. One tak\u017ce zawiera\u0142y materia\u0142 genetyczny d\u017cumy. Osobnik ten nale\u017ca\u0142 on do gatunku <em>Rattus rattus<\/em> (czarny szczur). Uwa\u017ca si\u0119, \u017ce ten gatunek by\u0142 jednym z g\u0142\u00f3wnych \u017ar\u00f3de\u0142 zaka\u017cenia d\u017cum\u0105 w \u015bredniowiecznej Europie. Obecnie jest w zaniku na terenie Polski i Europy.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ossuarium nr 3009 by\u0142o najmniejsze i zawiera\u0142o tylko 12 tysi\u0119cy ko\u015bci, z czego dok\u0142adnie przebadano 11\u00a0578 \u2013 ca\u0142ych lub fragment\u00f3w. Nale\u017ca\u0142y one do <strong>co najmniej 715 os\u00f3b<\/strong>: 479 os\u00f3b doros\u0142ych, jedena\u015bciorga zmar\u0142ych w wieku m\u0142odzie\u0144czym i 231 dzieci. M\u0119\u017cczy\u017ani z\u0142o\u017ceni w tym ossuarium najcz\u0119\u015bciej umierali pomi\u0119dzy 30. a 40. rokiem \u017cycia, co ciekawe, kobiety podobnie. Tak\u017ce umiera\u0142y najcz\u0119\u015bciej pomi\u0119dzy 30. a 40. rokiem \u017cycia, cho\u0107 r\u00f3wnie wysoki odsetek kobiet wyst\u0105pi\u0142 w kolejnym przedziale wieku, mi\u0119dzy 40 a 50 lat. Odwrotnie ni\u017c u m\u0119\u017cczyzn. W ich przypadku do\u015b\u0107 wysoki odsetek zmar\u0142ych wyst\u0105pi\u0142 te\u017c pomi\u0119dzy 20. a 30. rokiem \u017cycia. Zatem w czasach zarazy w Gda\u0144sku \u015brednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia os\u00f3b doros\u0142ych wynosi\u0142a powy\u017cej 38 lat, i ta warto\u015b\u0107 nie zmieni\u0142a si\u0119 od p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza. Podobnie je\u015bli chodzi o wysoko\u015b\u0107 cia\u0142a, kt\u00f3ra dla m\u0119\u017cczyzn wynios\u0142a 170 cm, a dla kobiet 163 cm. Natomiast XV\u2013XVI w. podwoi\u0142 si\u0119 odsetek zmian zwi\u0105zanych z czynnikami, kt\u00f3re maj\u0105 negatywny wp\u0142yw na jako\u015b\u0107 warunk\u00f3w \u017cycia, zmian zwi\u0105zanych z ubog\u0105 diet\u0105, gorszymi warunkami bytowymi i nisk\u0105 higien\u0105.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_15.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"900\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_15.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16766\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_15.jpg 900w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_15-225x300.jpg 225w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_15-768x1024.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_15-113x150.jpg 113w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_15-9x12.jpg 9w\" sizes=\"(max-width: 900px) 100vw, 900px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Ossuarium 3009 w trakcie eksploracji. Fot. M. Szyszka.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_16.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1067\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_16.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16767\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_16.jpg 1067w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_16-267x300.jpg 267w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_16-911x1024.jpg 911w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_16-133x150.jpg 133w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_16-768x864.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_16-11x12.jpg 11w\" sizes=\"(max-width: 1067px) 100vw, 1067px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Ko\u015bci pokryte du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 wapna z ossuarium 3009. Fot. A. Pud\u0142o.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_17.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"900\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_17.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16768\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_17.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_17-300x225.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_17-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_17-150x113.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_17-768x576.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_17-16x12.jpg 16w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Dr Justyna Marchewka (UKSW) w trakcie bada\u0144 antropologicznych ko\u015bci z ossuarium 3009. Fot. A. Pud\u0142o.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Najwi\u0119ksze ossuarium w Gda\u0144sku<\/h3>\r\r\n\r\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W Piwnicy Roma\u0144skiej mo\u017cna zwiedza\u0107 fragment ossuarium (nr inw. 2006) utworzonego w po\u0142owie XVIII w. Do tego celu przystosowano piwnic\u0119 klasztornego lawatorium (umywalni). Warto na nie zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 z dw\u00f3ch wzgl\u0119d\u00f3w: po pierwsze jest to fragment najwi\u0119kszego ossuarium odkrytego w dominika\u0144skim klasztorze, a po drugie pokazuje, jak w\u00f3wczas troszczono si\u0119 o szcz\u0105tki zmar\u0142ych, kt\u00f3re z powodu ograniczonej przestrzeni cmentarnej musia\u0142y by\u0107 z czasem przeniesione. Zebrane ko\u015bci, g\u0142\u00f3wnie najwi\u0119ksze: czaszki, ko\u015bci miednicze, ko\u015bci ramienne i udowe, \u015bci\u015ble pouk\u0142adano wzgl\u0119dem siebie. Natomiast na \u015bwiecie cz\u0119sto mo\u017cna spotka\u0107 ossuaria, gdzie ko\u015bci maj\u0105 sw\u00f3j z g\u00f3ry zaplanowany uk\u0142ad, jak cho\u0107by najwi\u0119ksze ossuarium na \u015bwiecie \u2013 katakumby w Pary\u017cu, w kt\u00f3rym znajduj\u0105 szcz\u0105tki kilku milion\u00f3w pary\u017can, lub s\u0142ynne kaplice ossuaryjne, na przyk\u0142ad Kaplica Czaszek w Kudowie-Zdroju, czy Kutnej Horze i Mielniku w Czechach.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najwi\u0119ksze gda\u0144skie ossuarium, wyeksplorowane w 70%, zawiera\u0142o ponad 50 tysi\u0119cy ko\u015bci, z czego dok\u0142adnie przebadano 49179! Szcz\u0105tki te nale\u017ca\u0142y do <strong>co najmniej 1794 os\u00f3b<\/strong>: 1212 os\u00f3b doros\u0142ych, 38 os\u00f3b zmar\u0142ych w wieku m\u0142odzie\u0144czym i 544 dzieci. M\u0119\u017cczy\u017ani z\u0142o\u017ceni w tym ossuarium najcz\u0119\u015bciej umierali pomi\u0119dzy 30. a 40. rokiem \u017cycia, natomiast kobiety pomi\u0119dzy 20. a 30. rokiem. \u015arednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia os\u00f3b doros\u0142ych wynosi\u0142a 40 lat \u2013 dwa lata d\u0142u\u017cej ni\u017c w p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu. Wysoko\u015b\u0107 cia\u0142a nie zmieni\u0142a si\u0119 dla m\u0119\u017cczyzn, to 170 cm, natomiast dla kobiet \u2013 161 cm.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_18.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"801\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_18.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16775\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_18.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_18-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_18-1024x684.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_18-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_18-768x513.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_18-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Fragment najwi\u0119kszego ossuarium (oss. 2006), kt\u00f3re mo\u017cna zwiedza\u0107 w Piwnicy Roma\u0144skiej. Fot. A. Kamrowski.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_19.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_19.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16776\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_19.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_19-300x225.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_19-150x113.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_19-768x576.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_19-16x12.jpg 16w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Katakumby paryskie, za\u0142o\u017cone pod koniec XVIII wieku, witaj\u0105 zwiedzaj\u0105cych zdaniem: &#8220;Stop, to jest imperium \u015bmierci!&#8221;. Fot. A. Pud\u0142o.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_20.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_20.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16777\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_20.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_20-300x225.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_20-150x113.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_20-768x576.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_20-16x12.jpg 16w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Krypta Pasji w katakumbach paryskich, a w niej &#8220;rotunda piszczeli&#8221; wykonana z czaszek, ko\u015bci udowych i piszczelowych. Fot. A. Pud\u0142o.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_21-MAG_ANT_czaszki_M_35_2-4667.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_21-MAG_ANT_czaszki_M_35_2-4667.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16778\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_21-MAG_ANT_czaszki_M_35_2-4667.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_21-MAG_ANT_czaszki_M_35_2-4667-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_21-MAG_ANT_czaszki_M_35_2-4667-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_21-MAG_ANT_czaszki_M_35_2-4667-768x512.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_21-MAG_ANT_czaszki_M_35_2-4667-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry zmar\u0142 w wieku 30\u201340 lat, ossuarium 2006. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_22-MAG_ANT_czaszki_M_4_62-5610.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_22-MAG_ANT_czaszki_M_4_62-5610.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16779\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_22-MAG_ANT_czaszki_M_4_62-5610.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_22-MAG_ANT_czaszki_M_4_62-5610-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_22-MAG_ANT_czaszki_M_4_62-5610-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_22-MAG_ANT_czaszki_M_4_62-5610-768x512.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_22-MAG_ANT_czaszki_M_4_62-5610-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry zmar\u0142 powy\u017cej 70 lat, ossuarium 2006. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_23-MAG_ANT_czaszki_K_94_4-7700.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_23-MAG_ANT_czaszki_K_94_4-7700.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16780\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_23-MAG_ANT_czaszki_K_94_4-7700.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_23-MAG_ANT_czaszki_K_94_4-7700-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_23-MAG_ANT_czaszki_K_94_4-7700-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_23-MAG_ANT_czaszki_K_94_4-7700-768x512.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_23-MAG_ANT_czaszki_K_94_4-7700-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka kobiety, kt\u00f3ra zmar\u0142a w wieku 20\u201330 lat, ossuarium 2006. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_24-MAG_ANT_czaszki_K_112_5-9272.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_24-MAG_ANT_czaszki_K_112_5-9272.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16781\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_24-MAG_ANT_czaszki_K_112_5-9272.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_24-MAG_ANT_czaszki_K_112_5-9272-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_24-MAG_ANT_czaszki_K_112_5-9272-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_24-MAG_ANT_czaszki_K_112_5-9272-768x512.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_24-MAG_ANT_czaszki_K_112_5-9272-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka kobiety, kt\u00f3ra zmar\u0142a w wieku 20\u201330 lat, ossuarium 2006. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<h3 class=\"wp-block-heading\">M\u0119skie ossuarium<\/h3>\r\r\n\r\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ossuarium nr 2046 to jedyne ca\u0142kowicie wyeksplorowane ossuarium z placu Dominika\u0144skiego. Badano je kilka sezon\u00f3w! Znajdowa\u0142o si\u0119 ono na terenie dawnego wirydarza klasztoru dominika\u0144skiego, w pobli\u017cu kru\u017cganka zachodniego, w ma\u0142o eksponowanym miejscu. Zosta\u0142o utworzone w po\u0142owie XVIII w. Ko\u015bci w ossuarium zosta\u0142y dok\u0142adnie pouk\u0142adane, wykorzystano ka\u017cd\u0105 woln\u0105 przestrze\u0144.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ossuarium zawiera\u0142o ponad 20 tysi\u0119cy ko\u015bci, z czego dok\u0142adnie przebadano 18\u00a0952! Szcz\u0105tki te nale\u017ca\u0142y do <strong>co najmniej 647 os\u00f3b<\/strong>: 424 os\u00f3b doros\u0142ych, 11 os\u00f3b zmar\u0142ych w wieku m\u0142odzie\u0144czym i 216 dzieci. Wyr\u00f3\u017cnia je specyficzna proporcja p\u0142ci \u2013 du\u017ca przewaga osobnik\u00f3w m\u0119skich (2,5:1,0). Niewykluczone, \u017ce w tym obiekcie z\u0142o\u017cono g\u0142\u00f3wnie szcz\u0105tki zakonnik\u00f3w, fundator\u00f3w czy rzemie\u015blnik\u00f3w wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z Dominikanami. Za t\u0105 hipotez\u0105 mog\u0105 przemawia\u0107, najliczniej zanotowane w tym ossuarium, zmiany zwyrodnieniowe w obr\u0119bie ko\u015bci. M\u0119\u017cczy\u017ani najcz\u0119\u015bciej umierali pomi\u0119dzy 30. a 40. rokiem \u017cycia, a kobiety pomi\u0119dzy 20. a 30. rokiem, cho\u0107 odsetek zmar\u0142ych kobiet w kolejnej klasie wieku by\u0142 r\u00f3wnie wysoki. \u015arednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia os\u00f3b doros\u0142ych wynosi\u0142a tylko 37 lat! Grupa ta charakteryzowa\u0142a si\u0119 najgorszym obrazem wymieralno\u015bci i p\u0142odno\u015bci po\u015br\u00f3d wszystkich ossuari\u00f3w. Wysoko\u015b\u0107 cia\u0142a m\u0119\u017cczyzn w tym przypadku by\u0142a najwy\u017csza i wynios\u0142a 171 cm, natomiast wzrost kobiet nie zmieni\u0142 si\u0119 i wynosi\u0142 161 cm.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_25-oss-2046.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"605\" height=\"454\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_25-oss-2046.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16794\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_25-oss-2046.jpg 605w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_25-oss-2046-300x225.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_25-oss-2046-150x113.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_25-oss-2046-16x12.jpg 16w\" sizes=\"(max-width: 605px) 100vw, 605px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Ossuarium 2046 w trakcie bada\u0144 archeologicznych. Fot. M. Szyszka.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_26-255_5_8_2046_201_3-1345.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"801\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_26-255_5_8_2046_201_3-1345.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16795\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_26-255_5_8_2046_201_3-1345.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_26-255_5_8_2046_201_3-1345-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_26-255_5_8_2046_201_3-1345-1024x684.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_26-255_5_8_2046_201_3-1345-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_26-255_5_8_2046_201_3-1345-768x513.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_26-255_5_8_2046_201_3-1345-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry zmar\u0142 w wieku 30-40 lat, ossuarium 2046. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_27-255_5_8_2046_200_6-0542.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"801\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_27-255_5_8_2046_200_6-0542.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16796\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_27-255_5_8_2046_200_6-0542.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_27-255_5_8_2046_200_6-0542-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_27-255_5_8_2046_200_6-0542-1024x684.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_27-255_5_8_2046_200_6-0542-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_27-255_5_8_2046_200_6-0542-768x513.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_27-255_5_8_2046_200_6-0542-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry zmar\u0142 w wieku 30-40 lat, ossuarium 2046. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_28-255_5_8_2046_202_1-0817.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"801\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_28-255_5_8_2046_202_1-0817.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16797\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_28-255_5_8_2046_202_1-0817.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_28-255_5_8_2046_202_1-0817-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_28-255_5_8_2046_202_1-0817-1024x684.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_28-255_5_8_2046_202_1-0817-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_28-255_5_8_2046_202_1-0817-768x513.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_28-255_5_8_2046_202_1-0817-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka kobiety, kt\u00f3ra zmar\u0142a w wieku 20-30 lat, ossuarium 2046. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_29-255_5_8_2046_250_1-1078.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"801\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_29-255_5_8_2046_250_1-1078.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16798\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_29-255_5_8_2046_250_1-1078.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_29-255_5_8_2046_250_1-1078-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_29-255_5_8_2046_250_1-1078-1024x684.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_29-255_5_8_2046_250_1-1078-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_29-255_5_8_2046_250_1-1078-768x513.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/05\/1200px_29-255_5_8_2046_250_1-1078-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka kobiety, kt\u00f3ra zmar\u0142a w wieku 20-30 lat, ossuarium 2046. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Ossuarium z okresu napoleo\u0144skiego<\/h3>\r\r\n\r\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jedno z ossuari\u00f3w z placu Dominika\u0144skiego (nr inw. 719) w swojej tre\u015bci i formie by\u0142o zupe\u0142nie inne od pozosta\u0142ych. Znajdowa\u0142o si\u0119 ono niemal po\u015brodku dziedzi\u0144ca klasztoru dominika\u0144skiego. Szcz\u0105tki ludzkie by\u0142y z\u0142o\u017cone w jamie grobowej, a uk\u0142ad ko\u015bci wskazywa\u0142, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 zmar\u0142ych zosta\u0142a tam pochowana zaraz po \u015bmierci. Analiza bada\u0144 archeologicznych i zabytk\u00f3w znalezionych w\u015br\u00f3d ko\u015bci wykaza\u0142a, \u017ce pochodzi\u0142o ono z okresu wojen napoleo\u0144skich. W 1807 r., po zaj\u0119ciu Gda\u0144ska przez wojska napoleo\u0144skie, klasztor oo. Dominikan\u00f3w zamieniono na lazaret dla rannych \u017co\u0142nierzy. W 1813 r. przebywa\u0142o tam a\u017c 600 chorych.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Wnikliwa analiza antropologiczna ludzkich ko\u015bci z ossuarium 719 wykaza\u0142a, \u017ce nie zosta\u0142y tam z\u0142o\u017cone szcz\u0105tki gda\u0144szczan, ale os\u00f3b, kt\u00f3re przyby\u0142y do Gda\u0144ska i najprawdopodobniej bra\u0142y udzia\u0142 w walkach o Gda\u0144sk na pocz\u0105tku XIX wieku. Zapewne rannymi i chorymi opiekowano si\u0119 w lazarecie, lecz nie wszyscy prze\u017cyli. Szcz\u0105tki kostne nale\u017ca\u0142y do <strong>co najmniej 140 os\u00f3b<\/strong>. Analiza zr\u00f3\u017cnicowania morfologicznego, wykonana na podstawie pomiar\u00f3w czaszek os\u00f3b doros\u0142ych (osobno dla m\u0119\u017cczyzn i kobiet), pokazuj\u0105ca podobie\u0144stwa i r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy populacjami, wykaza\u0142a, \u017ce zar\u00f3wno m\u0119\u017cczy\u017ani, jak i kobiety z ossuarium 719 byli bardzo podobni do populacji germa\u0144skich i tym samym bardzo r\u00f3\u017cni od gda\u0144szczan pochowanych na placu Dominika\u0144skim przy ko\u015bciele \u015bw. Miko\u0142aja.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_30.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"800\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_30.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17436\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_30.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_30-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_30-1024x683.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_30-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_30-768x512.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_30-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Ossuarium 719 w trakcie bada\u0144 archeologicznych. Fot. M. Szyszka.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_31-255_5_8_719_1-1894.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"801\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_31-255_5_8_719_1-1894.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17437\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_31-255_5_8_719_1-1894.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_31-255_5_8_719_1-1894-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_31-255_5_8_719_1-1894-1024x684.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_31-255_5_8_719_1-1894-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_31-255_5_8_719_1-1894-768x513.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_31-255_5_8_719_1-1894-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry zmar\u0142 w wieku 30-40 lat, ossuarium 719. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_32-255_5_8_719_3-2162.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"801\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_32-255_5_8_719_3-2162.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17438\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_32-255_5_8_719_3-2162.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_32-255_5_8_719_3-2162-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_32-255_5_8_719_3-2162-1024x684.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_32-255_5_8_719_3-2162-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_32-255_5_8_719_3-2162-768x513.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_32-255_5_8_719_3-2162-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry zmar\u0142 powy\u017cej 70 lat, ossuarium 719. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_33-255_5_8_719_26-2436.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"801\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_33-255_5_8_719_26-2436.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17439\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_33-255_5_8_719_26-2436.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_33-255_5_8_719_26-2436-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_33-255_5_8_719_26-2436-1024x684.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_33-255_5_8_719_26-2436-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_33-255_5_8_719_26-2436-768x513.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_33-255_5_8_719_26-2436-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka kobiety, kt\u00f3ra zmar\u0142a w wieku 20-30 lat, ossuarium 719. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_34-255_5_8_719_25-1624.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"801\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_34-255_5_8_719_25-1624.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17440\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_34-255_5_8_719_25-1624.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_34-255_5_8_719_25-1624-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_34-255_5_8_719_25-1624-1024x684.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_34-255_5_8_719_25-1624-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_34-255_5_8_719_25-1624-768x513.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_34-255_5_8_719_25-1624-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Czaszka kobiety, kt\u00f3ra zmar\u0142a powy\u017cej 60 lat, ossuarium 2006. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Pochodzenie ludno\u015bci<\/h3>\r\r\n\r\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W trakcie bada\u0144 antropologicznych ludzkich ko\u015bci wykonano analiz\u0119 zr\u00f3\u017cnicowania morfologicznego, polegaj\u0105c\u0105 na okre\u015bleniu podobie\u0144stw lub r\u00f3\u017cnic w budowie czaszek na podstawie pomiar\u00f3w indywidualnych i \u015brednich. Odleg\u0142o\u015bci te badano mi\u0119dzy odkrytymi na placu Dominika\u0144skim grupami zmar\u0142ych z\u0142o\u017conych w ossuariach oraz wybranymi populacjami z Gda\u0144ska, Pomorza i Europy. Wyniki zobrazowano za pomoc\u0105 dendrogram\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Z bada\u0144 tych wynika, \u017ce ludno\u015b\u0107 pochowana w trzech ossuariach (nry inw. 3009, 2006, 2046 \u2013 oznaczone jako Gda\u0144sk HT) wykazuje wysokie podobie\u0144stwo biologiczne wzgl\u0119dem siebie. Co ciekawe, grupy te silnie nawi\u0105zuj\u0105 biologicznie do gda\u0144skiej populacji wczesno\u015bredniowiecznej, r\u00f3wnie\u017c pochowanej w tym miejscu, w ko\u015bciele \u015bw. Miko\u0142aja (oznaczonej jako Gda\u0144sk stan. 5). Wynika z tego, \u017ce na K\u0119pie Dominika\u0144skiej chowano populacj\u0119 autochtoniczn\u0105, lokaln\u0105. Co wa\u017cne, badania te wykaza\u0142y, \u017ce przodk\u00f3w gda\u0144szczan odnajdujemy m.in. w Pruszczu Gda\u0144skim z okresu wp\u0142yw\u00f3w rzymskich (stan. 7 i 5). Dodatkowo ludno\u015b\u0107 z ossuari\u00f3w wykaza\u0142a tak\u017ce wysokie podobie\u0144stwo biologiczne do innych populacji z centralnej Polski, z Mazowsza i Wielkopolski.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Z kolei zmarli z lazaretu (ossuarium 719) wykazali du\u017c\u0105 odmienno\u015b\u0107 w stosunku do ludno\u015bci miejscowej, byli najbardziej podobni do germa\u0144skich populacji z okresu wp\u0142yw\u00f3w rzymskich i wczesnego \u015bredniowiecza. Jednocze\u015bnie wykazali spore podobie\u0144stwo do os\u00f3b pochowanych w ko\u015bcio\u0142ach: \u015bw. Katarzyny, \u015bw. Jana i \u015bw. Jakuba w Gda\u0144sku. Grupa pochowana w tym ossuarium przyby\u0142a do Gda\u0144ska z zachodu Europy w okresie wojen napoleo\u0144skich.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Stan zdrowia<\/h3>\r\r\n\r\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Zmiany zwyrodnieniowe<\/strong> s\u0105 bardzo cz\u0119sto obserwowane na ludzkim materiale kostnym, r\u00f3wnie\u017c na szcz\u0105tkach z gda\u0144skich ossuari\u00f3w. S\u0105 one wynikiem d\u0142ugotrwa\u0142ego procesu wstecznego tocz\u0105cego si\u0119 w chrz\u0105stce, kt\u00f3ry z czasem obejmuje pozosta\u0142e elementy staw\u00f3w: ko\u015bci, \u015bci\u0119gna, wi\u0119zad\u0142a. Zmiany te powstaj\u0105 zazwyczaj z wiekiem, ale te\u017c w wyniku m.in. nadmiernego i nieprawid\u0142owego obci\u0105\u017cenia, uraz\u00f3w czy wad wrodzonych. W\u015br\u00f3d wszystkich ko\u015bci z ossuari\u00f3w zmiany zwyrodnieniowe najcz\u0119\u015bciej wyst\u0105pi\u0142y na elementach staw\u00f3w ramiennych i kolanowych. Nie zauwa\u017cono istotnych r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy praw\u0105 a lew\u0105 stron\u0105. W\u015br\u00f3d ossuari\u00f3w najwi\u0119cej tego rodzaju zmian odnotowano na ko\u015bciach os\u00f3b z\u0142o\u017conych w ossuarium 2046, a najrzadziej \u2013 w ossuarium 3009. Po\u015br\u00f3d element\u00f3w kr\u0119gos\u0142upa najwi\u0119cej osteofit\u00f3w i \u015blad\u00f3w osteochondrozy odnotowano na kr\u0119gach l\u0119d\u017awiowych.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_39-Tablica-1.-Ryc.-a.-257_42_2006-1.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"801\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_39-Tablica-1.-Ryc.-a.-257_42_2006-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17470\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_39-Tablica-1.-Ryc.-a.-257_42_2006-1.jpg 801w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_39-Tablica-1.-Ryc.-a.-257_42_2006-1-200x300.jpg 200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_39-Tablica-1.-Ryc.-a.-257_42_2006-1-684x1024.jpg 684w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_39-Tablica-1.-Ryc.-a.-257_42_2006-1-100x150.jpg 100w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_39-Tablica-1.-Ryc.-a.-257_42_2006-1-768x1151.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_39-Tablica-1.-Ryc.-a.-257_42_2006-1-8x12.jpg 8w\" sizes=\"(max-width: 801px) 100vw, 801px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Zniekszta\u0142cenie wydr\u0105\u017cenia stawowego \u0142opatki i obecno\u015b\u0107 wyro\u015bli kostnych (osteofit\u00f3w) z widocznym przesuni\u0119ciem powierzchni stawowej w kierunku powierzchni przedniej (\u017cebrowej) \u0142opatki, prawdopodobnie stan po zwichni\u0119ciu przednim stawu ramiennego, osoba doros\u0142a, ossuarium 2006\/257\/42.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4040a-Tablica-1.-Ryc.-c.-225_1672_2046.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1056\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4040a-Tablica-1.-Ryc.-c.-225_1672_2046.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17498\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4040a-Tablica-1.-Ryc.-c.-225_1672_2046.jpg 1056w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4040a-Tablica-1.-Ryc.-c.-225_1672_2046-264x300.jpg 264w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4040a-Tablica-1.-Ryc.-c.-225_1672_2046-901x1024.jpg 901w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4040a-Tablica-1.-Ryc.-c.-225_1672_2046-132x150.jpg 132w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4040a-Tablica-1.-Ryc.-c.-225_1672_2046-768x873.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4040a-Tablica-1.-Ryc.-c.-225_1672_2046-11x12.jpg 11w\" sizes=\"(max-width: 1056px) 100vw, 1056px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Silna przebudowa i zniszczenie powierzchni stawowej g\u0142owy ko\u015bci ramiennej z widocznymi wyro\u015blami kostnymi (osteofitami), RTG w projekcji przednio-tylnej, g\u0142owa ko\u015bci z widoczn\u0105 osteofitoz\u0105 wie\u0144cow\u0105 i ogniskami sklerotyzacji ko\u015bci podchrz\u0119stnej. W okolicy do\u0142u dziobiastego cz\u0119\u015bci dystalnej ko\u015bci owalne przeja\u015bnienie ze sklerotyczn\u0105 obw\u00f3dk\u0105 (zmiana torbielowata?), osoba doros\u0142a, ossuarium 2046\/225\/167(2).<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4141a-Tablica-2.-Ryc.-d.-158_322_3009.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1697\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4141a-Tablica-2.-Ryc.-d.-158_322_3009.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17511\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4141a-Tablica-2.-Ryc.-d.-158_322_3009.jpg 1697w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4141a-Tablica-2.-Ryc.-d.-158_322_3009-300x212.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4141a-Tablica-2.-Ryc.-d.-158_322_3009-1024x724.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4141a-Tablica-2.-Ryc.-d.-158_322_3009-150x106.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4141a-Tablica-2.-Ryc.-d.-158_322_3009-768x543.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4141a-Tablica-2.-Ryc.-d.-158_322_3009-1536x1086.jpg 1536w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4141a-Tablica-2.-Ryc.-d.-158_322_3009-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1697px) 100vw, 1697px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Zniszczenie powierzchni stawowej panewki stawu, z siln\u0105 deformacj\u0105 szczeg\u00f3lnie dachu (stropu) panewki stawowej, z osteofitami na powierzchni zewn\u0119trznej, widoczne \u015blady zeszlifowania powierzchni stawowej, RTG w projekcji przednio-tylnej, panewka stawu i otaczaj\u0105ce j\u0105 struktury z siln\u0105 sklerotyczn\u0105 przebudow\u0105, osoba doros\u0142a, ossuarium 3009\/158\/322.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_42-Tablica-3.-Ryc.-a.-188_132_2006-1.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"801\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_42-Tablica-3.-Ryc.-a.-188_132_2006-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17475\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_42-Tablica-3.-Ryc.-a.-188_132_2006-1.jpg 801w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_42-Tablica-3.-Ryc.-a.-188_132_2006-1-200x300.jpg 200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_42-Tablica-3.-Ryc.-a.-188_132_2006-1-684x1024.jpg 684w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_42-Tablica-3.-Ryc.-a.-188_132_2006-1-100x150.jpg 100w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_42-Tablica-3.-Ryc.-a.-188_132_2006-1-768x1151.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_42-Tablica-3.-Ryc.-a.-188_132_2006-1-8x12.jpg 8w\" sizes=\"(max-width: 801px) 100vw, 801px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Zniekszta\u0142cenie i zeszlifowanie powierzchni stawowej g\u0142owy ko\u015bci udowej, \u015blady prawdopodobnie po skostnieniu tkanek mi\u0119kkich w obr\u0119bie kr\u0119tarza wi\u0119kszego, osoba doros\u0142a, ossuarium 2006\/188\/132.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4343a-MAG_ANT_OSS2006_81_398_2014-1384.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1602\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4343a-MAG_ANT_OSS2006_81_398_2014-1384.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17518\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4343a-MAG_ANT_OSS2006_81_398_2014-1384.jpg 1602w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4343a-MAG_ANT_OSS2006_81_398_2014-1384-300x225.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4343a-MAG_ANT_OSS2006_81_398_2014-1384-1024x767.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4343a-MAG_ANT_OSS2006_81_398_2014-1384-150x112.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4343a-MAG_ANT_OSS2006_81_398_2014-1384-768x575.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4343a-MAG_ANT_OSS2006_81_398_2014-1384-1536x1151.jpg 1536w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4343a-MAG_ANT_OSS2006_81_398_2014-1384-16x12.jpg 16w\" sizes=\"(max-width: 1602px) 100vw, 1602px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Wyro\u015bla kostne (osteofity) na brzegu dolnym trzonu kr\u0119gu piersiowego i \u015blady po wgnieceniu j\u0105dra mia\u017cd\u017cystego kr\u0105\u017cka mi\u0119dzykr\u0119gowego (tzw. guzka Schmorla), 43a \u2013 kr\u0119gos\u0142up, blok dw\u00f3ch kr\u0119g\u00f3w odcinka piersiowego, zmiany powsta\u0142e prawdopodobnie w wyniku nadmiernego obci\u0105\u017cenia, osoba doros\u0142a, ossuarium 2006\/081\/398.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Zmiany zapalne<\/strong> nale\u017c\u0105 do najcz\u0119\u015bciej rejestrowanych zmian na ko\u015bciach. Do ich zaistnienia przyczynia\u0142y si\u0119 m.in.: niski stopie\u0144 higieny, bliski kontakt ze zwierz\u0119tami, trudne warunki bytowe, ale te\u017c wojny, kl\u0119ski \u017cywio\u0142owe, prowadz\u0105ce w konsekwencji do g\u0142odu i n\u0119dzy. Takie \u015brodowisko stwarza\u0142o do\u015b\u0107 dobre warunki do rozwoju r\u00f3\u017cnego rodzaju drobnoustroj\u00f3w, co cz\u0119sto prowadzi\u0142o nie tylko do drobnych zaka\u017ce\u0144, ale i rozprzestrzeniania si\u0119 ca\u0142ych epidemii. Powy\u017csze zmiany mo\u017cna zatem podzieli\u0107 na dwa rodzaje: o charakterze swoistym, kiedy powsta\u0142y w wyniku zaka\u017cenia \u015bci\u015ble okre\u015blonym drobnoustrojem chorobotw\u00f3rczym (np. gru\u017alica, d\u017cuma, ki\u0142a) oraz o charakterze nieswoistym, w przypadku zaka\u017cenia r\u00f3\u017cnymi drobnoustrojami, takimi jak bakterie, wirusy, paso\u017cyty czy pierwotniaki. W przypadku ko\u015bci z ossuarium stwierdzono wyst\u0119powanie d\u017cumy, ki\u0142y, ale te\u017c gru\u017alicy. Jednak najwi\u0119cej odnotowano zmian drugiego typu, kt\u00f3re g\u0142\u00f3wnie wyst\u0119powa\u0142y w obr\u0119bie ko\u015bci d\u0142ugich.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4444a-Tablica-8.-Ryc.-a.-238_105_2006.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"905\" height=\"768\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4444a-Tablica-8.-Ryc.-a.-238_105_2006.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17561\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4444a-Tablica-8.-Ryc.-a.-238_105_2006.jpg 905w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4444a-Tablica-8.-Ryc.-a.-238_105_2006-300x255.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4444a-Tablica-8.-Ryc.-a.-238_105_2006-150x127.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4444a-Tablica-8.-Ryc.-a.-238_105_2006-768x652.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4444a-Tablica-8.-Ryc.-a.-238_105_2006-14x12.jpg 14w\" sizes=\"(max-width: 905px) 100vw, 905px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Zmiany morfologiczne \u015bwiadcz\u0105ce o procesie zapalnym, bardzo silne zniszczenie nasady dalszej ko\u015bci, zniekszta\u0142cenie k\u0142ykcia i cz\u0119\u015bci stawowej, obszerne przetoki i obecno\u015b\u0107 wt\u00f3rnych powierzchni stawowych, RTG w projekcji przednio-tylnej, nier\u00f3wne, odcinkowe rozd\u0119cie zarysu trzonu ko\u015bci ramiennej, zatarty zarys powierzchni zewn\u0119trznej ko\u015bci z jej przebudow\u0105, nawarstwieniami i ubytkami tkanki, zaburzenia architektoniki beleczek kostnych oraz przeja\u015bnienia i rozsiane ogniska sklerotyczne w obr\u0119bie jamy szpikowej, mog\u0105 by\u0107 zwi\u0105zane z obecno\u015bci\u0105 ropni i przetok (gronkowcowe zapalenie ko\u015bci, gru\u017alica?), osoba doros\u0142a, ossuarium 2006\/238\/105.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4545a-Tablica-9.-Ryc.-b.-298_175_2046.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1602\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4545a-Tablica-9.-Ryc.-b.-298_175_2046.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17562\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4545a-Tablica-9.-Ryc.-b.-298_175_2046.jpg 1602w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4545a-Tablica-9.-Ryc.-b.-298_175_2046-300x225.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4545a-Tablica-9.-Ryc.-b.-298_175_2046-1024x767.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4545a-Tablica-9.-Ryc.-b.-298_175_2046-150x112.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4545a-Tablica-9.-Ryc.-b.-298_175_2046-768x575.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4545a-Tablica-9.-Ryc.-b.-298_175_2046-1536x1151.jpg 1536w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4545a-Tablica-9.-Ryc.-b.-298_175_2046-16x12.jpg 16w\" sizes=\"(max-width: 1602px) 100vw, 1602px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Zniszczenie i silna przebudowa tkanki kostnej w obr\u0119bie wyrostk\u00f3w nasady bli\u017cszej prawej ko\u015bci \u0142okciowej, deformacja stawu, osoba doros\u0142a, ossuarium 2046\/298\/175(4); znaczna destrukcja powierzchni stawowej w obr\u0119bie k\u0142ykci ko\u015bci udowej, z du\u017cymi ubytkami w ko\u015bci podchrz\u0119stnej, osoba doros\u0142a, ossuarium 2006\/103\/333. Oba przypadki zapalenia ko\u015bci w po\u0142\u0105czeniu ze zmianami zwyrodnieniowymi, gru\u017alica kostno-stawowa(?).<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4646a-Tablica-6.-Ryc.-a.-061_305_2006.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1109\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4646a-Tablica-6.-Ryc.-a.-061_305_2006.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17569\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4646a-Tablica-6.-Ryc.-a.-061_305_2006.jpg 1109w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4646a-Tablica-6.-Ryc.-a.-061_305_2006-277x300.jpg 277w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4646a-Tablica-6.-Ryc.-a.-061_305_2006-946x1024.jpg 946w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4646a-Tablica-6.-Ryc.-a.-061_305_2006-139x150.jpg 139w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4646a-Tablica-6.-Ryc.-a.-061_305_2006-768x831.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4646a-Tablica-6.-Ryc.-a.-061_305_2006-11x12.jpg 11w\" sizes=\"(max-width: 1109px) 100vw, 1109px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">\u015alady przewlek\u0142ego ropnego zapalenia prawej ko\u015bci piszczelowej, pogrubienie i zniekszta\u0142cenie obrysu ko\u015bci, na tylnej i bocznej powierzchni znaczne nawarstwienia okostnowe i rozsiane ubytki powierzchni zewn\u0119trznej ko\u015bci, RTG w projekcji przednio-tylnej zatarcie prawid\u0142owej struktury beleczkowania z przebudow\u0105 sklerotyczno-osteolityczn\u0105 jamy szpikowej ko\u015bci piszczelowej. W oko\u0142o 1\/2 d\u0142ugo\u015bci trzonu ko\u015bci widoczne linijne przeja\u015bnienie, by\u0107 mo\u017ce powstawanie przetoki ropnej, osoba doros\u0142a, ossuarium 2006\/061\/305.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_47abc-Tablica-6.-Ryc.-c.-233_106_2006.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1928\" height=\"1200\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_47abc-Tablica-6.-Ryc.-c.-233_106_2006.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17570\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_47abc-Tablica-6.-Ryc.-c.-233_106_2006.jpg 1928w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_47abc-Tablica-6.-Ryc.-c.-233_106_2006-300x187.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_47abc-Tablica-6.-Ryc.-c.-233_106_2006-1024x637.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_47abc-Tablica-6.-Ryc.-c.-233_106_2006-150x93.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_47abc-Tablica-6.-Ryc.-c.-233_106_2006-768x478.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_47abc-Tablica-6.-Ryc.-c.-233_106_2006-1536x956.jpg 1536w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_47abc-Tablica-6.-Ryc.-c.-233_106_2006-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1928px) 100vw, 1928px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Przewlek\u0142e zapalenie lewej ko\u015bci piszczelowej i szpiku z pogrubieniem oraz zniekszta\u0142ceniem obrysu ko\u015bci, widoczne zmiany wewn\u0105trzszpikowe ze zniszczeniem warstwy korowej i zarastaniem jamy szpikowej, RTG w projekcji przednio-tylnej, zatarcie beleczek kostnych ko\u015bci piszczelowej z rozsianymi obszarami sklerotyzacji, ogniska rozrzedzenia struktury kostnej z licznymi brze\u017cnymi ubytkami (mog\u0105 towarzyszy\u0107 infekcjom swoistym, jak np. ki\u0142a \u2013 syfilis), osoba doros\u0142a, ossuarium 2006\/233\/106.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4848a-Tablica-10.-Ryc.-a.-025_209_3009.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1518\" height=\"512\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4848a-Tablica-10.-Ryc.-a.-025_209_3009.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17577\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4848a-Tablica-10.-Ryc.-a.-025_209_3009.jpg 1518w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4848a-Tablica-10.-Ryc.-a.-025_209_3009-300x101.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4848a-Tablica-10.-Ryc.-a.-025_209_3009-1024x345.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4848a-Tablica-10.-Ryc.-a.-025_209_3009-150x51.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4848a-Tablica-10.-Ryc.-a.-025_209_3009-768x259.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_4848a-Tablica-10.-Ryc.-a.-025_209_3009-18x6.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1518px) 100vw, 1518px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">\u015alad przetoki w okolicy pierwszego trzonowca, spowodowanej najpewniej ropniem \u2013 cyst\u0105 w okolicy wierzcho\u0142ka z\u0119ba, RTG w projekcji przednio-tylnej: w okolicy korzenia pierwszego z\u0119ba trzonowego szcz\u0119ki ognisko osteolityczne, najprawdopodobniej \u015blad po ropniu, osoba doros\u0142a, ossuarium 3009\/025\/209.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_49-Tablica-10.-Ryc.-d.-194_951_2006.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1200\" height=\"801\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_49-Tablica-10.-Ryc.-d.-194_951_2006.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17578\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_49-Tablica-10.-Ryc.-d.-194_951_2006.jpg 1200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_49-Tablica-10.-Ryc.-d.-194_951_2006-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_49-Tablica-10.-Ryc.-d.-194_951_2006-1024x684.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_49-Tablica-10.-Ryc.-d.-194_951_2006-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_49-Tablica-10.-Ryc.-d.-194_951_2006-768x513.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_49-Tablica-10.-Ryc.-d.-194_951_2006-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Znaczna przetoka w obr\u0119bie lewego przy\u015brodkowego siekacza szcz\u0119ki, \u015bwiadcz\u0105ca najpewniej o ropniu w okolicy korzenia, osoba doros\u0142a, ossuarium 2006\/194\/951.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Zmiany rozwojowe<\/strong> kszta\u0142tuj\u0105 si\u0119 w okresie p\u0142odowym, noworodkowym lub we wczesnym dzieci\u0144stwie w wyniku wp\u0142ywu gen\u00f3w oraz czynnik\u00f3w \u015brodowiskowych. Wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 w\u015br\u00f3d nich takie, kt\u00f3re nie powoduj\u0105 zaburze\u0144 w funkcjonowaniu organizmu, oraz takie, kt\u00f3re pewne ograniczenia mog\u0105 wywo\u0142ywa\u0107. S\u0105 one dobrym wyznacznikiem w badaniach zr\u00f3\u017cnicowania mi\u0119dzypopulacyjnego. W\u015br\u00f3d szcz\u0105tk\u00f3w kostnych z ossuari\u00f3w odnotowano kilka przyk\u0142ad\u00f3w zmian rozwojowych, kt\u00f3re w spos\u00f3b znacz\u0105cy musia\u0142y wp\u0142yn\u0105\u0107 na \u017cycie badanej osoby.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Epidemie<\/h3>\r\r\n\r\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jak ju\u017c wspominali\u015bmy, w jednym z ossuari\u00f3w odkrytych na placu Dominika\u0144skim zosta\u0142y z\u0142o\u017cone ofiary d\u017cumy. Jednak to nie jedyna epidemia dziesi\u0105tkuj\u0105ca dawnych gda\u0144szczan.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Podczas analizy wszystkich trzech ossuari\u00f3w, zanotowano znaczn\u0105 liczb\u0119 ko\u015bci ze zmianami, kt\u00f3re zosta\u0142y wywo\u0142ane przez kr\u0119tka bladego (\u0142ac. <em>Treponema pallidum<\/em>). Bakteria ta przyczynia\u0142a si\u0119 do choroby przenoszonej drog\u0105 p\u0142ciow\u0105 lub przez\u0142o\u017cyskow\u0105 \u2013 ki\u0142y nabytej i wrodzonej. Choroba ta, cho\u0107 znana ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci, rozmiary epidemii przyj\u0119\u0142a dopiero pod koniec XV wieku. Wyst\u0119powa\u0142a g\u0142\u00f3wnie w wi\u0119kszych skupiskach ludzkich, a otwarte i t\u0119tni\u0105ce \u017cyciem miasto portowe, jak Gda\u0144sk, szczeg\u00f3lnie jej sprzyja\u0142o. Starano si\u0119 zatem znale\u017a\u0107 panaceum na t\u0119 do\u015b\u0107 powszechn\u0105 w\u00f3wczas chorob\u0119 zaka\u017an\u0105. Pocz\u0105tkowo zalecano stosowanie wyci\u0105gu z drzewa gwajakowego (<em>Guaiacum officinale<\/em>), a nast\u0119pnie rt\u0119\u0107 w r\u00f3\u017cnej postaci, np. pigu\u0142ek czy ma\u015bci. Z powodu tego, \u017ce terapia rt\u0119ci\u0105 musia\u0142a by\u0107 powtarzana, ukuto w\u00f3wczas takie powiedzenie: <em>dwie minuty z Wenus, dwa lata z Merkurym<\/em>. Ta ostatnia metoda by\u0142a stosowana a\u017c do pocz\u0105tku XX wieku, mimo \u017ce budzi\u0142a wiele w\u0105tpliwo\u015bci, bowiem powodowa\u0142a r\u00f3\u017cne skutki uboczne.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Miasto Gda\u0144sk ju\u017c w XVI wieku op\u0142aca\u0142o leczenie os\u00f3b, kt\u00f3re zapada\u0142y na choroby zaka\u017ane, szczeg\u00f3lnie na weneryczne. Z czasem przeznaczono dla nich m.in. specjalnie wydzielony budynek w gda\u0144skim Lazarecie. W stadium zaawansowanym tej choroby obserwuje si\u0119 bardzo powa\u017cne zmiany w uk\u0142adzie szkieletowym, g\u0142\u00f3wnie w obr\u0119bie ko\u015bci czaszki czy ko\u015bci d\u0142ugich. Takie w\u0142a\u015bnie przyk\u0142ady mogli\u015bmy zaobserwowa\u0107 w\u015br\u00f3d ko\u015bci z ossuari\u00f3w. Dodatkowo cz\u0119\u015b\u0107 z nich potwierdzono badaniami chemicznymi na wyst\u0119powanie podwy\u017cszonego st\u0119\u017cenia rt\u0119ci, wykazuj\u0105c tym samym stosowanie rt\u0119ci w celach leczniczych u gda\u0144szczan.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_53-MAG_ANT_OSS2006_305_57-9704.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_53-MAG_ANT_OSS2006_305_57-9704.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17600\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_53-MAG_ANT_OSS2006_305_57-9704.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_53-MAG_ANT_OSS2006_305_57-9704-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_53-MAG_ANT_OSS2006_305_57-9704-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_53-MAG_ANT_OSS2006_305_57-9704-768x512.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_53-MAG_ANT_OSS2006_305_57-9704-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Ko\u015b\u0107 czo\u0142owa z licznymi okr\u0105g\u0142ymi ubytkami (caries sicca) charakterystycznymi dla ki\u0142y, osoba zmar\u0142a w wieku m\u0142odzie\u0144czym, ossuarium 2006. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_54-MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_A_127-2094.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"683\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_54-MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_A_127-2094.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17601\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_54-MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_A_127-2094.jpg 683w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_54-MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_A_127-2094-200x300.jpg 200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_54-MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_A_127-2094-100x150.jpg 100w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_54-MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_A_127-2094-8x12.jpg 8w\" sizes=\"(max-width: 683px) 100vw, 683px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Silne zmiany zapalne na ko\u015bci \u0142okciowej, powoduj\u0105ce zniekszta\u0142cenie i pogrubienie trzonu ko\u015bci, charakterystyczne dla syfilisu, osoba doros\u0142a, ossuarium 2006. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_55-_MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_135_275_20140020-1.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"683\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_55-_MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_135_275_20140020-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17602\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_55-_MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_135_275_20140020-1.jpg 683w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_55-_MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_135_275_20140020-1-200x300.jpg 200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_55-_MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_135_275_20140020-1-100x150.jpg 100w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_55-_MAG_ANT_255_5_8_OSS2006_135_275_20140020-1-8x12.jpg 8w\" sizes=\"(max-width: 683px) 100vw, 683px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Powa\u017cne zmiany zapalne na ko\u015bci udowej, charakterystyczne dla syfilisu, osoba doros\u0142a, ossuarium 2006. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_56-MAG_ANT_255_5_8_OSS3009_151_320_214-0025.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"683\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_56-MAG_ANT_255_5_8_OSS3009_151_320_214-0025.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17603\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_56-MAG_ANT_255_5_8_OSS3009_151_320_214-0025.jpg 683w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_56-MAG_ANT_255_5_8_OSS3009_151_320_214-0025-200x300.jpg 200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_56-MAG_ANT_255_5_8_OSS3009_151_320_214-0025-100x150.jpg 100w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_56-MAG_ANT_255_5_8_OSS3009_151_320_214-0025-8x12.jpg 8w\" sizes=\"(max-width: 683px) 100vw, 683px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Zaawansowane zmiany zapalne na ko\u015bci piszczelowej, charakterystyczne dla syfilisu, nieaktywne w chwili zgonu, osoba doros\u0142a, ossuarium 3009. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Urazy i opieka medyczna<\/h3>\r\r\n\r\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W wielu badanych ko\u015bciach z ossuari\u00f3w zanotowano liczne zmiany pourazowe. Wyst\u0119powa\u0142y one w obr\u0119bie r\u00f3\u017cnych ko\u015bci szkieletu, ale najcz\u0119\u015bciej dotyczy\u0142y sklepienia czaszki. By\u0142y to r\u00f3\u017cne zmiany, od niewielkich wgniece\u0144, kt\u00f3re powsta\u0142y przy uderzeniu t\u0119pym narz\u0119dziem, po odszczepienia znacznego fragmentu ko\u015bci w wyniku ciosu zadanego ostrym narz\u0119dziem. W jednym z ossuari\u00f3w (oss. 2006) zanotowano w sumie a\u017c 64 czaszki z urazami! Nale\u017ca\u0142y zar\u00f3wno do m\u0119\u017cczyzn, jak i kobiet. Co ciekawe, wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich by\u0142a zgromadzona w naro\u017cniku obiektu. Chocia\u017c to ossuarium powsta\u0142o w pierwszej po\u0142owie XVIII wieku, to materia\u0142 kostny m\u00f3g\u0142 zawiera\u0107 szcz\u0105tki os\u00f3b pochowanych nawet w p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu. Zatem trudno przypisa\u0107 te uszkodzenia cia\u0142a konkretnym okoliczno\u015bciom, w jakich powsta\u0142y. Zapewne mog\u0142y pochodzi\u0107 z jednego dramatycznego wydarzenia, dlatego porz\u0105dkuj\u0105cy cmentarz u\u0142o\u017cyli je w wydzielonym miejscu ossuarium.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Uszkodzenia zarejestrowano r\u00f3wnie\u017c na innych ko\u015bciach, m.in. na ko\u015bciach d\u0142ugich: ramiennych, udowych i piszczelowych, ale ju\u017c w mniejszym zakresie ni\u017c na czaszkach. Niemniej one r\u00f3wnie\u017c pokazuj\u0105 dramatyzm dawnego \u017cycia w mie\u015bcie.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mimo odniesionych powa\u017cnych ran, poszkodowani mogli liczy\u0107 na pomoc i opiek\u0119 medyczn\u0105, w zakresie \u00f3wczesnych mo\u017cliwo\u015bci, o czym \u015bwiadczy wygojony stan wielu uraz\u00f3w.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_57-MAG_ANT_OSS2006_198_86_3-7962.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_57-MAG_ANT_OSS2006_198_86_3-7962.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17628\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_57-MAG_ANT_OSS2006_198_86_3-7962.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_57-MAG_ANT_OSS2006_198_86_3-7962-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_57-MAG_ANT_OSS2006_198_86_3-7962-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_57-MAG_ANT_OSS2006_198_86_3-7962-768x512.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_57-MAG_ANT_OSS2006_198_86_3-7962-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Uraz ko\u015bci czo\u0142owej zadany prawdopodobnie t\u0119pym narz\u0119dziem, osoba doros\u0142a, ossuarium 2006. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_58-MAG_ANT_OSS3009_147_183_2014-4879.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"683\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_58-MAG_ANT_OSS3009_147_183_2014-4879.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17629\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_58-MAG_ANT_OSS3009_147_183_2014-4879.jpg 683w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_58-MAG_ANT_OSS3009_147_183_2014-4879-200x300.jpg 200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_58-MAG_ANT_OSS3009_147_183_2014-4879-100x150.jpg 100w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_58-MAG_ANT_OSS3009_147_183_2014-4879-8x12.jpg 8w\" sizes=\"(max-width: 683px) 100vw, 683px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Dwa urazy lewej ko\u015bci ciemieniowej, wygojone, zadane prawdopodobnie ostrym narz\u0119dziem, by\u0107 mo\u017ce broni\u0105, osoba doros\u0142a, ossuarium 3009. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_59-MAG_ANT_OSS2046_220_201_4-1808.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_59-MAG_ANT_OSS2046_220_201_4-1808.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17630\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_59-MAG_ANT_OSS2046_220_201_4-1808.jpg 1024w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_59-MAG_ANT_OSS2046_220_201_4-1808-300x200.jpg 300w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_59-MAG_ANT_OSS2046_220_201_4-1808-150x100.jpg 150w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_59-MAG_ANT_OSS2046_220_201_4-1808-768x512.jpg 768w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_59-MAG_ANT_OSS2046_220_201_4-1808-18x12.jpg 18w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Uraz lewej strony \u0142uski ko\u015bci czo\u0142owej i ciemieniowej w postaci odszczepienia znacznego fragmentu ko\u015bci, wygojony, zadany zapewne ostrym narz\u0119dziem, by\u0107 mo\u017ce broni\u0105, osoba doros\u0142a, ossuarium 2046. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-columns mag-editorial-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_60-259_101_2006.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"683\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_60-259_101_2006.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17631\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_60-259_101_2006.jpg 683w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_60-259_101_2006-200x300.jpg 200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_60-259_101_2006-100x150.jpg 100w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_60-259_101_2006-8x12.jpg 8w\" sizes=\"(max-width: 683px) 100vw, 683px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Uraz lewej ko\u015bci ramiennej z przesuni\u0119ciem od\u0142am\u00f3w i k\u0105tow\u0105 deformacj\u0105 ko\u015bci, wygojony, osoba doros\u0142a, ossuarium 2006. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_61-228_51_2006.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"683\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_61-228_51_2006.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17632\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_61-228_51_2006.jpg 683w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_61-228_51_2006-200x300.jpg 200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_61-228_51_2006-100x150.jpg 100w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_61-228_51_2006-8x12.jpg 8w\" sizes=\"(max-width: 683px) 100vw, 683px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Uraz prawej ko\u015bci udowej ze znacznym przemieszczeniem od\u0142am\u00f3w i nieprawid\u0142owym zrostem, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do skr\u00f3cenia trzonu i wyst\u0105pienia stanu zapalnego. Uraz m\u00f3g\u0142 by\u0107 spowodowany upadkiem z wysoko\u015bci, np. z konia. Osoba doros\u0142a, ossuarium 2006. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><a data-elementor-open-lightbox=\"no\" href=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_62-MAG_GD_255_5_7_OSS3009_44_144_2014-1049.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"683\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_62-MAG_GD_255_5_7_OSS3009_44_144_2014-1049.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17633\" srcset=\"https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_62-MAG_GD_255_5_7_OSS3009_44_144_2014-1049.jpg 683w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_62-MAG_GD_255_5_7_OSS3009_44_144_2014-1049-200x300.jpg 200w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_62-MAG_GD_255_5_7_OSS3009_44_144_2014-1049-100x150.jpg 100w, https:\/\/archeologia.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/06\/1200px_62-MAG_GD_255_5_7_OSS3009_44_144_2014-1049-8x12.jpg 8w\" sizes=\"(max-width: 683px) 100vw, 683px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Uraz lewej ko\u015bci piszczelowej z niewielkim przemieszczeniem si\u0119 od\u0142am\u00f3w, wygojony, osoba doros\u0142a, ossuarium 3009. Fot. J. Szmit.<\/figcaption><\/figure>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Oprac. tekstu i wyb\u00f3r ilustracji: <strong><em>dr Aleksandra Pud\u0142o<br><\/em><\/strong>Oprac. graficzne i sk\u0142ad: <em>Beata M\u00fcller<\/em>, <em>\u041c\u0430\u0440\u0446\u0456\u043d \u0424\u0435\u0434\u043e\u0440\u0443\u043a<\/em><\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n\r\r\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\r\r\n<div class=\"wp-block-group mag-editorial-note is-layout-flow wp-block-group-is-layout-flow\">\r\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Artyku\u0142 powsta\u0142 przy wykorzystaniu nast\u0119puj\u0105cych publikacji:<\/strong><\/p>\r\r\n\r\r\n\r\n<p class=\"wp-block-paragraph\">I. Morozova, A. Kasianov, S. Bruskin, J. Neukamm, M. Molak, E. Batieva, A. Pud\u0142o, F.J. R\u00fchli, V.J. Schuenemann. 2020. &#8220;New ancient Eastern European Yersinia pestisgenomes illuminate the dispersal of plague in Europe&#8221;. Phil. Trans. R. Soc. B 375: 20190569. http:\/\/dx.doi.org\/10.1098\/rstb.2019.0569; A. Pud\u0142o, A. Szarszewski, M. Henneberg, E. Szurowska, T. Mazurek, M. Zrodowski, K. Dyrda, &#8220;18th century health care in Gdansk, Poland as evidenced by the history and remains of Gotthilf Bergemann&#8221; (w druku); Szyszka M. &#8220;Ossuaria w kontek\u015bcie bada\u0144 archeologicznych K\u0119py Dominika\u0144skiej&#8221;, s.47-67; Pud\u0142o A., Marchewka J., Budnik A., Henneberg M., Krajewska M., Koz\u0142owski T., D\u0105browski R. &#8220;Charakterystyka antropologiczna grob\u00f3w masowych z placu Dominika\u0144skiego&#8221;, s. 113-140; Budnik A., Pud\u0142o A. &#8220;Biodemografia nowo\u017cytnego Gda\u0144ska w \u015bwietle bada\u0144 nad ossuariami. Mo\u017cliwo\u015bci rekonstrukcji i problemy metodyczne&#8221;, s.141-171; D\u0105browski R. Pud\u0142o A. &#8220;Charakterystyka kraniologiczna ossuari\u00f3w 719, 2006, 2046 i 3009 z placu Dominika\u0144skiego w Gda\u0144sku&#8221;, s.173-200; Marchewka J., Pud\u0142o A. &#8220;Wysoko\u015b\u0107 i masa cia\u0142a mieszka\u0144c\u00f3w Gda\u0144ska w XV\u2013XVIII wieku&#8221;, s. 201-220; Koz\u0142owski T., Krajewska M., Szurowska E., Czechlowska-Nabo\u017cna M., Kalinowska P., Pud\u0142o A., &#8220;\u015alady wybranych zmian chorobowych na szcz\u0105tkach kostnych pochodz\u0105cych z gda\u0144skich ossuari\u00f3w jako przyczynek do poznania stanu zdrowia dawnej ludno\u015bci miasta. Analiza wst\u0119pna&#8221;, s. 221-254; Henneberg M. &#8220;Choroby weneryczne w mie\u015bcie portowym \u2013 obserwacje zmian wywo\u0142anych na ko\u015bciach przez syfilis i badanie jego leczenia rt\u0119ci\u0105&#8221;, s.261-271. W: A. Pud\u0142o, M. Henneberg (red.), &#8220;Nowo\u017cytne ossuaria z klasztoru dominika\u0144skiego w Gda\u0144sku. Wyniki bada\u0144 interdyscyplinarnych. Fontes Commentationesque ad Res Gestas Gedani et Pomeraniae 6&#8221;. Gda\u0144sk: Muzeum Archeologiczne w Gda\u0144sku, 2017.<\/p>\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>\r\r\n\r\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>W trakcie bada\u0144 archeologicznych na placu Dominika\u0144skim w Gda\u0144sku, prowadzonych w latach 2001\u20132013, na terenie dawnego dominika\u0144skiego zespo\u0142u ko\u015bcielno-klasztornego (1227\u20131813 r.) odkryto kilka ossuari\u00f3w \u2013 miejsc wt\u00f3rnego z\u0142o\u017cenia szcz\u0105tk\u00f3w ludzkich. Pochodzi\u0142y one z r\u00f3\u017cnych okres\u00f3w, od p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza (XV wiek) a\u017c do XIX wieku. Niemal wszystkie obiekty powsta\u0142y w ramach porz\u0105dkowania poch\u00f3wk\u00f3w w ko\u015bciele \u015bw. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":17436,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"mag-wide","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-16759","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archeologia.pl\/ukr\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/16759","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/archeologia.pl\/ukr\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/archeologia.pl\/ukr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.pl\/ukr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.pl\/ukr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16759"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/archeologia.pl\/ukr\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/16759\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archeologia.pl\/ukr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/17436"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archeologia.pl\/ukr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16759"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}