Współcześnie porównujemy ich kształty do wanienek. Czasami nazywamy je rynienkowatymi lub czółenkowatymi. Oto naczynia z gliny używane przez nadmorskich łowców i rybaków z epoki kamienia.
Takie naczynia pochodzą z pradawnych osad nad Zatoką Pucką, Zatoką Gdańską, Zalewem Wiślanym i Zalewem Kurońskim. W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku znajduje się naczynie wanienkowate odkryte w Modrzewinie (dawniej wieś, aktualnie dzielnica Elbląga) w okresie międzywojennym.
Wymiary naczynia
- długość: 15,3 cm
- szerokość: 8,4 cm
- wysokość: 4,3 cm
- grubość ścianek: 0,8–1,0 cm
- grubość dna: 1,5 cm
- waga: 500 g
Generalnie naczynia wanienkowate różnią się rozmiarami. Niektóre mają nawet 40 centymetrów długości.
Naczynie z Modrzewiny zostało wykonane z gliny z domieszką kamiennego, średnioziarnistego tłucznia. Powstało poprzez doklejenie taśmy gliny do przygotowanego wcześniej owalnego dna. Na zewnętrznych i wewnętrznych ściankach widać ślady okopcenia.
Bardzo często przy wyrobie takich przedmiotów do masy ceramicznej dodawano także rozdrobnione fragmenty innych naczyń glinianych.
Okaz z Modrzewiny nie jest zdobiony. Natomiast naczynia rynienkowate pochodzące z innych osad mają wylewy ozdobione odciskami ptasiego piórka, stempelka lub paznokcia; ponadto przy wylewie, najczęściej w połowie długości naczynia, mają dwa guzki.
Od kilku lat trwają badania fragmentów ceramicznych na zawartość tłuszczy (lipidów) w ściankach naczyń. Lipidy są szczególnie słabo rozpuszczalne w wodzie i dobrze chronione w porach ceramicznych. Dzięki temu mogą przetrwać wiele tysięcy lat. W jednym naczyniu rynienkowatym z Rzucewa stwierdzono obecność tłuszczy pochodzenia morskiego, czyli na przykład tłuszczu foki lub morświna.
Skąd pradawni garncarze czerpali wzory dla takiej formy naczynia? W jaki sposób forma była związana z funkcją? Wielu badaczy uważa, że w takich naczyniach wytapiano tłuszcz foczy lub smażono ryby. Mogły też być używane jako lampki. Tym bardziej, że w strefie nadbałtyckiej tradycja używania naczyń glinianych jako lampek sięga mezolitu, czyli 5. tysiąclecia przed naszą erą. Wówczas stosowano tłuszcz foki i bobra.
Warto zauważyć, że niektóre naczynia wanienkowate z późnego neolitu (3000–2000 lat p.n.e.) przypominają dłubanki, czyli łodzie rybaków mieszkających nad południowym Bałtykiem.
Opracowanie merytoryczne i tekst: Danuta Król
Zdjęcia zabytku: Zofia Grunt
Redakcja językowa i skład: Marcin Fedoruk
Projekt plakatu: Lidia Nadolska
Literatura przedmiotu
- Cramp Lucy J. E., Król D., Rutter M., Heyd V., Pospieszny Ł., „Analiza pozostałości organicznych w ceramice rzucewskiej z Rzucewa” [w:] „Pomorania Antiqua”, t. 28, 2019 r., s. 245–259
- Czekaj-Zastawny A., Kabaciński J., „Początki osadnictwa” [w:] „Zespół osadniczy z epoki kamienia – Rzucewo, gmina Puck, stanowisko 1”, red. D. Król, 2018 r., s. 60–82
- Korobkowa-Fiodorowna G., „Narzędzia w pradziejach”, 1999 r.
- Mazurowski R. F., „Prahistoryczne bursztyniarstwo na Żuławach Wiślanych”, 2014 r.
- Rimantiene R., „NIDA. A Bay Coast Culture Settlement on the Curonian Lagoon”, 2016 r.
- Żurek J., „Osada z młodszej epoki kamiennej w Rzucewie, pow. Wejherowski i kultura rzucewska” [w:] „Fontes Archaelogici Posnanienses”, t. 4, 1954 r., s. 1–42