Szklana filiżanka imitująca porcelanę. Zabytek Miesiąca MAG – listopad 2026

Trzysta lat temu nad Motławą pachniało kawą z Antyli, a gdańskie kawiarnie powoli wypierały tradycyjne gospody z alkoholem. O tym, jak nowożytne używki zmieniły obyczaje mieszczan i jak zamożność dyktowała modę na naczynia, opowiada niezwykła filiżanka imitująca porcelanę – świadectwo czasów, gdy kawa stała się nowym obiektem pożądania.

Archeolodzy odkryli zabytkowe naczynie w Śródmieściu Gdańska, podczas badań wykopaliskowych prowadzonych w latach 90. ubiegłego wieku.

Filiżanka została wykonana ze szkła barwionego prawdopodobnie kobaltem. Następnie jej powierzchnię pokryto farbą emaliową. Na białym tle rozmieszczono nieregularnie brązowe, owalne plamki. Przypominają one ziarna kawy, sugerując przeznaczenie naczynia. Dno pokreślono dookolną taśmą.

Dlaczego ktoś zamalował specjalnie barwione szkło, i to w sposób niezbyt staranny? Być może zrobił to w pogoni za nowożytną modą, chcąc upodobnić filiżankę do naczyń porcelanowych lub tych ze szkła mlecznego.

W XVII wieku do Europy sprowadzano porcelanę orientalną. Była ona jednak droga. Osoby niezamożne szukały więc produktów, które wyglądały podobnie, lecz były wykonane z tańszych surowców. Tak właśnie spopularyzowały się przedmioty ze szkła opakowego (nieprzezroczystego, białego, uzyskiwanego najczęściej przez dodanie tlenku cyny do masy szklanej).

Silne związki Gdańska z Niderlandami zaowocowały na przełomie XVII i XVIII stulecia upowszechnieniem nad Motławą kultury picia aromatycznych ciepłych napojów: herbaty, kawy, czekolady. Ziarna kawy docierały do Polski głównie z francuskich plantacji na Wyspach Antylskich. Wkrótce stały się towarem pożądanym nie tylko przez Gdańszczan, ale także przez zamożną szlachtę i magnaterię Rzeczpospolitej.

Tymczasem mieszkający w Gdańsku menonici zaczęli zakładać pierwsze herbaciarnie i kawiarnie. Spożywanie kolonialnych używek szybko wykroczyło poza krąg elity, wciągając szersze grupy społeczeństwa. Mniej zamożni pijali substytuty kawy, czyli napoje z palonej fasoli albo bobu.

The Woman Taking Coffee, Louis Marin Bonnet, 1774 r.
A Dutch Girl at Breakfast, Jean-Etienne Liotard, ok. 1756 r.

W XVIII wieku ceremonia picia ciepłych napojów wpłynęła na zmianę obyczajów. Stała się pretekstem do spotkań i wymiany myśli. Coraz częściej zastępowała picie trunków. A jednak zderzała się z falami krytyki. Przejawem niezadowolenia ze zmian kulturowych była na przykład „Kantata o kawie” Jana Sebastiana Bacha. Ten humorystyczny utwór wyśmiewał modę na picie kawy, której uległo mieszczaństwo niemieckie.

Opracowanie merytoryczne i tekst: Olga Krukowska
Zdjęcia zabytków: Zofia Grunt
Redakcja językowa i skład: Марцін Федорук
Projekt plakatu: Lidia Nadolska

Pobierz bezpłatnie książkę w formacie PDF: “Kawa czy herbata. Archeologiczne świadectwa konsumpcji napojów w dawnym Gdańsku” (red. Beata Ceynowa, wyd. Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, 2020).