Zestawy do krzesania ognia z cmentarzyska w Opaleniu. Zabytek Miesiąca MAG – lipiec 2026
Co łączy pomorskie Opalenie ze słynnym duńskim torfowiskiem Illerup Ådal, pełnym wojennych trofeów? Odpowiedź kryje się przy pasach starożytnych mieszkańców tych ziem.
Na cmentarzysku w Opaleniu (gmina Gniew, powiat tczewski), badanym w latach 1988–2010, odkryto ponad 400 obiektów. Najstarszy grób pochodził z epoki brązu, kilkadziesiąt było ze schyłku wczesnej epoki żelaza. Jednak większość pochówków złożono w czasach od II wieku przed naszą erą po III wiek naszej ery – są one związane z kulturami oksywską i wielbarską.
Wśród przedmiotów znalezionych na tym stanowisku archeologicznym na szczególną uwagę zasługują zestawy służące do krzesania ognia. Wystąpiły one w 11 grobach – zarówno inhumacyjnych, jak i ciałopalnych – pochodzących z wczesnego okresu wpływów rzymskich (I–II wiek n.e.).
Na terenach środkowoeuropejskiego Barbaricum używano wówczas dwóch rodzajów metalowych krzesiw: sztabkowatego oraz szydłowatego.
Krzesiwo sztabkowate spotyka się przede wszystkim w kulturze przeworskiej. Ma formę wydłużonego trapezu, zwykle rozszerzonego u dołu, z drugiej strony zakończonego uszkiem do zawieszania przy pasie. Aby wzniecić ogień, uderzano w nie krzemieniem lub kawałkiem pirytu.
Natomiast krzesiwo szydłowate bywa określane mianem „skandynawskiego”, ze względu na liczne występowanie w bagiennych znaleziskach właśnie z terenów Skandynawii. Jest wąskie, zbliżone w kształcie do szydła, z drewnianą lub rogową oprawką.
Najbardziej znanym odkryciem krzesiw szydłowatych (wraz z krzesakami) jest depozyt gromadny z Illerup Ådal w Jutlandii, w Danii. Pochodzi on z początku III wieku n.e. i jest ofiarą wotywną z trofeów wojennych. Miejscowi obrońcy pokonali obcych najeźdźców, a łupy zebrane z pola bitwy zatopili podczas ofiarnego obrzędu w nieistniejącym już dzisiaj jeziorze. Stanowisko to było badane od lat 50. po 80. XX wieku. Odkryte i opublikowane materiały stanowią podstawę informacji o wyposażeniu ówczesnych wojowników – nie tylko w broń, ale też w przedmioty codziennego użytku. Przybory znajdowano przy pasie zwanym umownie „wojskowym”, mocowanym na odzieży wierzchniej (mniej okazały pas osobisty był ukryty pod ubraniem). Krzesiwo było przyczepione w sąsiedztwie noża, a kamienny krzesak znajdował się najpewniej w przytroczonej obok sakiewce.
Ułożenie narzędzi w grobach inhumacyjnych na cmentarzysku w Opaleniu także wskazuje jednoznacznie, że noszono je przy pasie.
Używając takiego zestawu do krzesania ognia, ludzie uderzali żelaznym krzesiwem w kamienny krzesak, wykonany najczęściej z naturalnie obtoczonej bryły piaskowca – kwarcowego lub kwarcystycznego. Kamienie te były dodatkowo obrabiane przez polerowanie powierzchni i wygładzanie krawędzi; na powierzchni krzesaków, zwykle z obu stron, zachowały się rowki i zarysowania będące skutkiem krzesania. Krzesaki mają formy prostopadłościenne, prostopadłościenne z zaokrągleniami i soczewkowate; ich lekko wydłużony i wyraźnie spłaszczony kształt ułatwiał trzymanie w dłoni.
Wyjątkowy egzemplarz pochodzi z grobu ciałopalnego nr 9 w Opaleniu. To krzesiwo jest wrzecionowate, z segmentową częścią pracującą, pokrytą rytym ornamentem o motywie jodełkowym. Niewykluczone, że zaimportowano je z południa, z terenów dzisiejszej Słowacji – tylko tam odkryto podobne okazy.
Na części krzesiw opaleńskich zachowały się resztki drewnianej okładziny trzonków. Dzięki analizie ksylologicznej (czyli identyfikacji botanicznej drewna) wiadomo, że okładziny wykonano z jesionu oraz dębu.
Krzesiwa znalezione w Opaleniu zachowały się niekompletnie i bez oprawek; ich zachowane długości mieszczą się w zakresie 4,5–11,6 cm. Krzesaki mają przeciętną długość około 7 cm, szerokość 5,3 cm i grubość 2,7–2,8 cm.
W kilku zestawach obok krzesiw znaleziono iglice – niewielkie, wąskie sztabki zakończone uszkiem. Mogły służyć do nabijania hubki czy innych łatwopalnych materiałów, niezbędnych przy rozniecaniu ognia.
W opaleńskich grobach z zestawami do krzesania ognia pochowano mężczyzn. Potwierdzają to znalezione w trzech z nich ostrogi; wskazuje na to też analiza antropologiczna. Jednak jest jeden wyjątkowy grób (wyposażony między innymi w przęślik) świadczący o tym, że krzesiwa i krzesaka używała kobieta.
Opracowanie merytoryczne i tekst: Małgorzata Tuszyńska
Redakcja językowa i skład: Марцін Федорук
Zdjęcie zabytków: Joanna Szmit
Rysunki: Joanna Glinkowska-Kowalewska
Projekt plakatu: Lidia Nadolska