Siatka Rabitza znaleziona w Gniewie. Zabytek Miesiąca MAG – marzec 2026
W 1981 roku w Gniewie poszukiwano śladów dawnego portu rzecznego. Muzeum Archeologiczne w Gdańsku prowadziło badania na terenie podzamcza, w rejonie ujścia Wierzycy do Wisły. Właśnie wtedy archeolodzy trafili na nietypowy przedmiot…
Znajdował się on w jednej z warstw niwelujących, w gruzie ceglanym, ponad warstwą odpadów drewnianych z XIX-wiecznego tartaku.
Początkowo znalezisko wzbudziło emocje, które jednak nieco opadły po konsultacji z konserwatorami zabytków. Okazało się bowiem, że mamy do czynienia z materiałem podtynkowym nazywanym siatką Rabitza.
Siatka zachowała się w kilku fragmentach (na zdjęciu widać próbę zrekonstruowania panelu). Wykonano ją z drutów żelaznych. Miejsca przecięć wzmocniono czteroramiennymi rozetami – ceramicznymi, wyciśniętymi z formy i wklejonymi. Elementy ceramiczne wypalono w atmosferze utleniającej. Dwa fragmenty siatki są silnie scalone z zaprawą wapienną.
Około roku 1878 niemiecki inżynier Carl Rabitz opatentował technologię lekkiego rusztu z metalowej siatki stosowanej pod tynk. Ten prozaiczny wynalazek zrewolucjonizował sposób wykonywania tynków, stropów i elementów dekoracyjnych. Zadaniem siatki było wzmocnienie tynku poprzez lepsze połączenie go z podłożem. Jest to przykład prostej technologii, która wywarła ogromny wpływ na rozwój nowoczesnego budownictwa. Dzięki niej architekci mogli projektować lekkie ścianki działowe czy sklepienia bez konieczności stosowania ciężkich elementów murowanych. Siatka Rabitza pozwoliła także zrezygnować z łatwopalnych, drewnianych konstrukcji, zwiększając bezpieczeństwo pożarowe. Co więcej, użycie siatki przyspieszało budowę i w efekcie obniżało koszty inwestycji.
Przedmiot znaleziony przez archeologów w Gniewie to przykład zmodyfikowanej siatki Rabitza, opatentowanej w Niemczech w roku 1889 przez P. Staussa i H. Ruffa z Cottbus. Cieszyła się ona dużą popularnością w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Dzięki reklamie z 1916 roku wiadomo, że używano jej między innymi przy budowie nowojorskich tuneli metra. Natomiast w roku 1920 wykorzystano ją – pod nazwą handlową Briklath – do budowy słynnego Hotelu Pennsylvania w Nowym Jorku (hotel rozebrano w 2023 roku). Według archiwalnej reklamy prasowej miała to być największa na świecie inwestycja z wykorzystaniem siatki Briklath. Jednak niedługo potem siatka wyszła z użycia. Okazało się bowiem, że elementy ceramiczne wchłaniają przenikającą przez tynk wodę, co prowadzi do korozji drutów i osłabia konstrukcję.
Znalezisko z Gniewu należy datować najwcześniej na schyłek XIX wieku lub początek XX stulecia.
Może się wydawać, że tego rodzaju przedmioty są zbyt współczesne, aby zajmowali się nimi archeolodzy. A jednak takie odkrycie na stanowisku archeologicznym jest źródłem informacji i może przyczynić się do poszerzenia wiedzy o historycznym rozwoju budownictwa. Obecność siatki Rabitza w badanych obiektach pomaga przy odtwarzaniu dawnych budynków; dzięki niej można dokładniej wydzielić najmłodsze fazy budowlane. Natomiast umiejscowienie siatki w warstwach archeologicznych uściśla ich datowanie.
Opracowanie merytoryczne i tekst: Marcin Jagusiak
Redakcja językowa i skład: Марцін Федорук
Zdjęcie zabytku: Joanna Szmit
Projekt plakatu: Lidia Nadolska
Warto przeczytać: Zbigniew Pająk, „Stan zachowania sklepień ‘Rabitza’ w wybranych obiektach zabytkowych” [w:] „Wiadomości Konserwatorskie”, 2009/26, s. 574–582