Jak to się stało, że narzędzia wykonane z krzemienia pasiastego trafiły na Pomorze Wschodnie? I dlaczego archeolodzy znaleźli je daleko od głównych szlaków handlowych? Czyżby w epoce kamienia istniało więcej dróg wymiany, oprócz tych, które badacze odkryli do tej pory?
Krzemień pasiasty występuje w okolicach Gór Świętokrzyskich, w rejonach Ostrowca Świętokrzyskiego, Sandomierza i Iłży. Szczególnie znane są Krzemionki Opatowskie (według nazwy administracyjnej: wieś Sudół), gdzie znajduje się rezerwat prehistorycznych kopalni krzemienia pasiastego. Tam właśnie można zobaczyć miejsca, w których tysiące lat temu ludzie obrabiali krzemień. A spacerując podziemnymi korytarzami, zwiedza się pradawne wyrobiska.
Walory użytkowe krzemienia pasiastego odkryto prawie 6 tysięcy lat temu, w epoce kamienia. Ta odmiana krzemienia jest nie tylko twarda, ale też wyjątkowo ozdobna. Na powierzchni konkrecji krzemionkowych widać równoległe pasma o zróżnicowanej kolorystyce: od bieli, przez odcienie szarości i brązu, aż po czerń.
Przyjmuje się, że krzemień pasiasty powstał około 155 milionów lat temu w osadach dna morskiego. Występuje w postaci dużych buł otoczonych wapieniami.
Wydobywaniem krzemienia w pradziejach zajmowały się wyspecjalizowane grupy górników. Na przełomie IV i III tysiąclecia przed naszą erą plemiona rolnicze zakładały duże osady w pobliżu kopalni. Największe zapotrzebowanie na wyroby z krzemienia pasiastego pojawiło się w pierwszej połowie III tysiąclecia p.n.e. W tym okresie pozyskiwaniem i obróbką krzemienia pasiastego zajmowały się plemiona pasterskie. Na terenie Niżu Polskiego i w okolicach Krzemionek znajdujemy ich tymczasowe obozowiska. Wyroby krzemienne rozprzestrzeniały się dość daleko, trafiały na przykład na Pomorze.
Chcesz poznać lepiej górników z epoki kamienia?
Zapraszamy na wystawę “Krzemionki. Pradziejowe kopalnie krzemienia pasiastego”.
W 1966 roku do zbiorów Muzeum Archeologicznego w Gdańsku włączono dwie siekiery oraz dłuto wykonane z krzemienia pasiastego. Pochodzą one z północnej części Pomorza Wschodniego.
Jedna z siekier została znaleziona w Karczemce Kierzkowskiej, w gminie Choczewo. Przy obuchu widać ślady odbić.
Wymiary
długość: 6,8 cm, szerokość: 3,3 cm, grubość: 1,4 cm, waga: 68 g
Druga siekiera została odkryta w Garczegorzu, w gminie Nowa Wieś Lęborska. Na powierzchni widać efekty retuszu, ostrze jest uszkodzone.
Wymiary
długość: 8,8 cm, szerokość: 3,8 cm, grubość: 1,8 cm, waga: 112 g
Dłutko pochodzi z Salina, w gminie Gniewino. Jest dobrze zachowane.
Wymiary
długość: 5,1 cm, szerokość: 2,1 cm, grubość: 1 cm
Siekiery z Karczemki Kierzkowskiej i Garczegorza noszą ślady użytkowania: muszlowe odbicia na powierzchniach. Małe dłuto z Salina mogło służyć do obróbki bursztynu, rogu lub kości.
Wyroby z krzemienia pasiastego trafiały na teren Pomorza w drodze wymiany towarów. Działo się to w okresie pradziejów, gdy nastąpił rozwój handlu bursztynem. W efekcie wymiany handlowej ozdoby z bursztynu bałtyckiego dotarły do neolitycznych rolników i pasterzy żyjących w okolicach Gór Świętokrzyskich. Współcześnie archeolodzy odkrywają je w tamtejszych grobach.
Krzemień pasiasty był szczególnie ceniony przez plemiona pomorskie. Wykonane z niego siekiery były większe od tych, które można było wykonać z krzemieni miejscowych.
Uszkodzone siekiery z krzemienia pasiastego wykorzystywano wtórnie, jako półsurowiec do wyrobu drobniejszych narzędzi, takich jak drapacze, skrobacze czy noże; odpowiednio oprawione nadawały się do codziennych prac domowych.
Istniejące w epoce kamienia szlaki handlowe sprzyjały nie tylko wymianie towarów, ale także wzorów zdobienia naczyń glinianych.
Opisane wyroby z krzemienia pasiastego zostały znalezione z dala od głównych dróg handlowych. Nasuwa się więc pytanie: czy w neolicie istniały inne, nieznane dotąd szlaki? Na przykład w pobliżu rzek Redy i Łeby?
Krzemień pasiasty i bursztyn to dwa kamienie, którym przypisywano znaczenie magiczne. Zatem doskonale oszlifowana i wypolerowana siekiera mogła być atrybutem dawnego wojownika; a wyroby z bursztynu mogły świadczyć o wysokiej pozycji społecznej właścicielki. Czy rzeczywiście tak było, raczej już się nie dowiemy. Pewnym jest natomiast, że moda na krzemienne i bursztynowe ozdoby przetrwała tysiące lat i panuje również współcześnie.
Opracowanie merytoryczne i tekst: Danuta Król
Redakcja językowa i skład: Marcin Fedoruk
Zdjęcia zabytków: Zofia Grunt
Projekt plakatu: Lidia Nadolska
Literatura
• B. Balcer, 2014, „Krzemionki w moich wspomnieniach z lat 1954– 1972” [w:] „Górnictwo z epoki kamienia: Krzemionki – Polska – Europa” pod red. D. Piotrowskiej, W. Piotrowskiego, K. Kaptura, A. Jedynaka, s. 105–121
• J. Gągorowska-Chudobska, 2009, „Wykorzystanie krzemienia w pradziejach” [w:] „Historia krzemienia” pod red. P. Król, s. 58–59