Baba pruska z Mózgowa to antropomorficzna rzeźba sakralna. Przedstawia postać mężczyzny. Dlaczego więc określana jest mianem „baby”?
W tym przypadku mamy do czynienia z terminologią archeologiczną. Słowo „baba” pochodzi z języków ludów stepowych, gdzie oznacza przodka lub praojca.
Prezentowany posąg został odkryty na niewielkim kopcu zwanym Kaninchenberg, na granicy wsi Mózgowo i Laseczno. W 1889 roku przewieziono go do Gdańska, na polecenie Hugona Conwentza, dyrektora Zachodniopruskiego Muzeum Prowincjonalnego. To on zdecydował, że trzeba chronić unikatowe baby pruskie. Posąg przetrwał II wojnę światową. Od 1963 roku stoi przy Długim Pobrzeżu, pod zabytkowym Domem Przyrodników, który jest siedzibą Muzeum Archeologicznego w Gdańsku.
Rzeźba z Mózgowa cechuje się rozbudowanym detalem rzeźbiarskim, co wyróżnia ją spośród innych bab pruskich. Postać ma wyraźnie zaznaczone oczy, usta i nos. W prawej dłoni trzyma róg do picia (naczynie rytualne), a przez lewą rękę przewieszony jest miecz. Na bokach posągu widać dodatkowe detale: laskę, maczugę lub buławę, a także drugą postać z rękoma uniesionymi w geście modlitewnym. Na plecach przypuszczalnie zaznaczono kolistą tarczę. Wyrzeźbiony mężczyzna nosi naszyjnik, co może świadczyć o jego wysokim statusie społecznym.
Rzeźby tego typu były charakterystyczne dla ziem zamieszkiwanych przez plemiona pruskie w okresie wczesnego średniowiecza. Ich znaczenie i funkcje pozostają nie do końca wyjaśnione. Brakuje bowiem źródeł pisanych oraz pierwotnego kontekstu archeologicznego. Według różnych hipotez baby pruskie przedstawiają zasłużonych przodków, bohaterów, kapłanów, bóstwa albo symboliczne figury związane z ideologicznym kryzysem po podbiciu ziem pruskich przez zakon krzyżacki w XIII wieku. Niektórzy badacze sugerują, że posągi mogły być wykorzystywane jako kamienie graniczne. W folklorze lokalnym baby pruskie często utożsamiane są z ludźmi zamienionymi w kamień za grzechy i przewinienia.
Karta zabytku
• materiał: granit
• technika: rzeźba reliefowa
• wymiary: ok. 1,3 m wysokości
• datowanie: szeroki zakres, od X/XI do XIII w.
• miejsce pochodzenia: okolice wsi Mózgowo, powiat iławski, teren dawnej Pomezanii, zamieszkiwanej przez plemiona pruskie
• nr inwentarzowy: MAG/ŚR/1963:79/364
Bez wątpienia baba pruska z Mózgowa jest unikatowym świadkiem kultury materialnej dawnych Prusów i cennym elementem kolekcji Muzeum Archeologicznego w Gdańsku. Wespół z innymi posągami tego typu – pochodzącymi z okolic Iławy, Susza i Bronowa – tworzy ważną ekspozycję wczesnośredniowiecznych rzeźb kamiennych.
Opracowanie merytoryczne, tekst i zdjęcia: Adam Ostasz
Redakcja językowa i skład: Marcin Fedoruk
Projekt plakatu: Lidia Nadolska
Wybrana bibliografia
- Łęga W., „Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na podstawie wykopalisk”, t. 1, s. 415–416, Toruń, 1929
- Szczepański S., „Old Prussian ‘Baba’ Stones: An Overview of the History of Research and Reception. Pomesanian-Sasinian Case”, 328–330, Rzeszów, 2015
- Sokołowska J., „Wczesnohistoryczne posągi kamienne odkryte na ziemiach Polski”, s. 32–33, Warszawa, 1928