Dziecięca pończocha z XVI wieku. Zabytek Miesiąca MAG – sierpień 2026
Wełniana pończocha wydaje się niepozornym znaleziskiem. Jednak jest to jeden z najciekawszych zabytków tekstylnych odkrytych podczas badań archeologicznych prowadzonych w 2007 roku przy ulicy Toruńskiej w Gdańsku.
Tego typu znaleziska są wyjątkowe, ponieważ wyroby włókiennicze rzadko zachowują się w ziemi. Aby przetrwać, potrzebują szczególnie sprzyjających warunków.
Pończocha jest niewielka, długość stopy wynosi 14,5 cm. To sugeruje, że należała do małego dziecka, prawdopodobnie w wieku około 1–2 lat. Określenie wieku jest orientacyjne, gdyż wzrost i rozwój dzieci w XVI wieku mogły różnić się od tych obserwowanych współcześnie.
Pończochę wykonano ręcznie, techniką dziewiarską, ściegiem pończoszniczym, z dwunitkowej przędzy wełnianej. Piętę oraz część palcową uformowano poprzez stopniowe ujmowanie oczek, dzięki czemu dzianina została dopasowana do kształtu stopy. Takie rozwiązania konstrukcyjne świadczą o wysokim poziomie umiejętności dawnych dziewiarzy oraz o dobrej znajomości zasad modelowania odzieży.
W XVI stuleciu pończochy stanowiły ważny element ubioru dzieci i dorosłych. We wczesnym dzieciństwie chłopcy i dziewczynki nosili podobne stroje: długie sukienki uzupełniane pończochami, które chroniły nogi i stopy przed chłodem oraz otarciami. Dopiero około 5–7 roku życia ubiór chłopców zaczynał odróżniać się od stroju dziewcząt.
W pierwszej połowie XVI wieku nadal powszechnie używano pończoch szytych z tkaniny. Jednak wraz z rozwojem dziewiarstwa coraz większą popularność zdobywały pończochy dziane. Ich elastyczność sprawiała, że lepiej dopasowywały się do nogi i były wygodniejsze. Wykonywano je z wełny, lnu, bawełny, a w przypadku zamożnego klienta – także z jedwabiu. Źródła ikonograficzne wskazują na to, że pończochy mogły być barwione na różne kolory, choć u małych dzieci pozostawały prawie niewidoczne pod długimi sukniami.
Ręczne dziewiarstwo rozwijało się w Europie od późnego średniowiecza. Początkowo wyroby dziewiarskie wykonywano głównie na potrzeby własnych rodzin; z czasem produkcja nabrała charakteru rzemieślniczego. W Gdańsku dziewiarze zrzeszeni w cechu pojawili się dopiero na początku XVII wieku. Statut cechowy z 1620 roku wymienia produkcję pończoch, skarpet, rękawic oraz innych wyrobów dziewiarskich z wełnianej przędzy, świadcząc o dobrze rozwiniętym rzemiośle.
Dziecięca pończocha z ul. Toruńskiej jest nie tylko świadectwem umiejętności dawnych dziewiarzy, ale także jednym z nielicznych zachowanych śladów codziennego życia najmłodszych mieszkańców XVI-wiecznego Gdańska.
Opracowanie merytoryczne i tekst: Joanna Jabłońska-Dyrda
Redakcja językowa i skład: Marcin Fedoruk
Projekt plakatu: Lidia Nadolska