Zdumiewające, ile dziejów mieści się na tym niewielkim talerzyku. XVIII-wieczne naczynie wydobyte z gdańskiej latryny kryje w sobie historię orientalnej sztuki, światowego handlu i globalnego luksusu.
Prezentowany talerzyk należy do niepublikowanej części kolekcji porcelany dalekowschodniej znajdującej się w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku (MAG). Kolekcja ta gromadzi obiekty pozyskane w trakcie badań archeologicznych na terenie historycznego centrum Gdańska.
Zabytek pochodzi z badań MAG prowadzonych w 1994 roku przy ulicy Wałowej 24 w Gdańsku (stanowisko 91). Znaleziono go w warstwie 82 wypełniającej latrynę odkrytą w wykopie sondażowym nr 3. Na podstawie stratygrafii stanowiska oraz chronologii innych zabytków współwystępujących w wypełnisku latryny, talerzyk został wydatowany na XVIII wiek. Zachował się w sześciu fragmentach, po wyklejeniu stanowiących około 85% całości naczynia. W inwentarzu muzealnym otrzymał numer: MAG/GD/255/91/1/239.
Talerzyk ma następujące wymiary: średnica – 12 cm, średnica stopki – 7 cm, wysokość – 2,4 cm. Został wytoczony na kole garncarskim. Wykonano go ze stosunkowo grubościennej porcelany (2,5–3,5 mm). Cechuje się płaskim dnem na wąskiej pierścieniowatej stopce, łukowato wygiętymi ściankami i nieznacznie wychyloną krawędzią wylewu. Na spodniej powierzchni dna widać koncentryczne ślady wygładzania. Całość naczynia, z wyjątkiem krawędzi stopki, pokryto połyskliwym, przezroczystym szkliwem.
Dekoracja przedstawia scenę ogrodową, która zajmuje niemal całą powierzchnię wnętrza talerzyka. W centralnej części widać porowatą skałę z rosnącą obok wierzbą płaczącą. W tle po prawej stronie widoczny jest niski płotek ogrodowy ze szczebelkami, zza którego wyrasta bujnie kwitnący krzew peoni. Na lewo od skały umieszczono młody krzew bambusa oraz wiotką gałązkę peoni z listkami i niewielkim kwiatem. Powierzchnię gruntu wyznacza wąskie poziome pasmo. Scenę wykonano ciemnogranatowym konturem i jaśniejszym, niebieskim wypełnieniem. Dekoracja jest namalowana podszkliwnie przy użyciu pigmentu zawierającego tlenki kobaltu.
Brzeg talerzyka ozdobiono dookolną, ograniczoną liniami bordiurą, złożoną z sekwencji krzyżujących się podwójnych kresek i punktów. Zewnętrzna strona talerzyka oraz krawędź brzegu są pokryte monochromatycznym brązowym szkliwem na bazie tlenku żelaza określanym mianem brązu kapucyńskiego.
Jest to przykład typowego naczynia z chińskiej porcelany eksportowej w odmianie określanej jako błękitno-biała (qing-hua 青花), produkowanej w cesarskich manufakturach w Jingdezhen na zamówienie europejskich kompanii handlowych.
Zapotrzebowanie Europejczyków na chińską porcelanę wynikało przede wszystkim z jej rzadkości, walorów technicznych i prestiżu społecznego. Cienkościenna, trwała, biała i pokryta efektowną dekoracją – taka porcelana była materiałem trudno osiągalnym w Europie przed wiekiem XVIII. Wkrótce stała się wyznacznikiem luksusowego wyposażenia dworów oraz zamożnych domów mieszczańskich. W XVIII stuleciu popyt napędzała dodatkowo moda na chinoiserie (po francusku: „chińszczyzna”, styl w sztuce) odzwierciedlająca fascynację wyobrażeniem Dalekiego Wschodu. Czynnikiem stymulującym rynek były także: upowszechnienie zwyczaju spożywania napojów kolonialnych – takich jak kawa, herbata i czekolada – oraz możliwość zamawiania całych serwisów odpowiadających europejskim formom użytkowym i indywidualnym upodobaniom. Rozwój europejskich kompanii handlowych, w tym dominującej na rynku Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (Vereenigde Oostindische Compagnie, działająca od 1602 r. do końca XVIII w.), umożliwił sprowadzanie porcelany na ogromną skalę. Na każdym statku przewożono do kilkuset tysięcy naczyń. W efekcie chińska porcelana przestała być kuriozum, a stała się powszechnie pożądanym dobrem luksusowym oraz oznaką statusu społecznego w kręgach dworskich, magnackich i mieszczańskich.
Sceny ogrodowe należą do najczęściej spotykanych motywów dekoracyjnych na chińskiej porcelanie eksportowej sprowadzanej do Europy. Licznie występują również w gdańskiej kolekcji porcelany. Ich pozorna prostota – skała, kilka roślin, płotek lub pergola – kryje jednak rozbudowaną tradycję chińskiej sztuki przedstawieniowej. Poszczególne elementy kompozycji bynajmniej nie są przypadkowe.
Podstawą tych przedstawień jest ukształtowany przez stulecia repertuar chińskiego malarstwa i sztuki ogrodowej. Szczególne znaczenie mają w nim elementy natury, takie jak: skały taihu (Taihu shi 太湖石), peonie (mudan 牡丹), bambusy (zhuzi 竹子), wierzby (chuiliu 垂柳), śliwy (meihua 梅花) czy chryzantemy (juhua 菊花), a także pawilony, mostki i ogrodzenia. Niektóre z tych motywów łączą się z utrwalonymi znaczeniami symbolicznymi. Peonia była kojarzona z bogactwem, dostatkiem i wysokim statusem społecznym, bambus symbolizował wytrwałość i długowieczność, natomiast niezwykle ukształtowane skały taihu stanowiły ważny element estetyki chińskich ogrodów i przedmiot kontemplacji natury.
Chiński artysta nie musiał odwzorowywać konkretnego ogrodu. Dysponował rozbudowanym repertuarem konwencjonalnych sposobów przedstawiania roślin, skał, drzew i budowli. Szczególnie ważnym źródłem wiedzy o tym systemie kompozycji były podręczniki malarstwa, wśród których najważniejsze miejsce zajmuje Jieziyuan huazhuan (芥子園畫傳), czyli „Podręcznik malarstwa Ogrodu Ziarnka Gorczycy”. Jego pierwsze części opublikowano w 1679 i 1701 roku. Publikacja ta zawierała między innymi wzory i zasady przedstawiania skał, drzew, kwiatów oraz pejzażu. Stanowiła nie tylko zbiór ilustracji, lecz także rodzaj kompendium dla artystów uczących się określonego języka malarskiego.
W produkcji porcelany motywy te były zwykle upraszczane i dostosowywane do kształtu naczynia. Malarz porcelany musiał wykonać dekorację szybko, często według powtarzalnego schematu, aby wytworzyć dużą liczbę podobnych przedmiotów. Szybkie tempo pracy widać także na omawianym talerzyku: wypełnienia wylewają się poza kontury przedstawień.
W Gdańsku archeolodzy mają do czynienia przede wszystkim z porcelaną wyprodukowaną w Chinach z przeznaczeniem na rynek europejski. Tego rodzaju produkcja podlegała wpływom przedstawicieli europejskich kompanii handlowych i pośredników, którzy decydowali o zamówieniu określonych typów naczyń i dekoracji. Poza grupą wyrobów wykonywanych na indywidualne zamówienia (po francusku: chine de commande), dekorowanych według dostarczonych grafik (na przykład herbów, przedstawień religijnych i mitologicznych), rynek europejski nie tworzył repertuaru przedstawień; raczej dokonywał selekcji motywów. Chińscy producenci oferowali europejskim klientom dekoracje wywodzące się z orientalnej tradycji artystycznej, a popularność wybranych wzorów wpływała na ich dalszą produkcję i powtarzalność.
O gustach gdańskich klientów świadczy szczególna popularność niektórych kompozycji, stwierdzona na podstawie znalezisk archeologicznych. Wśród zidentyfikowanych motywów chińskie sceny ogrodowe stanowią ponad 22%, obok licznie występujących kompozycji kwiatowych (ok. 33%) i orientalnych przedstawień pejzażowych (ok. 16%).
Talerzyk z ul. Wałowej mógł pierwotnie tworzyć komplet do picia kawy lub herbaty z podobnie zdobioną czarką lub filiżanką, pełniąc funkcję spodka. Niewykluczone, że omawiany egzemplarz wchodził w skład większego serwisu, obejmującego kilka lub kilkanaście czarek i spodków oraz dzbanek lub czajniczek, mlecznik i cukiernicę. Trzeba jednak przyznać, że pozostałości tych ostatnich naczyń występują w materiale archeologicznym wyjątkowo rzadko.
Komplet złożony z czarki i talerzyka zdobionych niemal identyczną kompozycją sceny ogrodowej odkryto w trakcie badań w Gdańsku u zbiegu ulic Szafarnia i Długie Ogrody (nr inw. MAG/GD/255/100/05/441A i 441B). Podobne przedstawienia występują dość często na naczyniach odnajdywanych na stanowiskach z najzamożniejszej dzielnicy Gdańska: Głównego Miasta (ul. Szeroka/Tandeta, ul. Grząska) oraz Długich Ogrodów będących zapleczem rekreacyjnym Głównego Miasta.
Popularność chińskiej porcelany z przedstawieniami sceny ogrodowej, w tym z kompozycją skały taihu, peonii i wierzby płaczącej, nie ogranicza się wyłącznie do Gdańska. Podobne naczynia – czarki i talerzyki czy spodki – znane są z badań archeologicznych w pobliskim Elblągu (nr inw. EM/270, EM/1047, EM1048, EMXXII/36 – lata 1756–1770, 1720–1746), ale też w holenderskich miastach Deventer (nr inw. DEV 51-84-5 – lata 1740–1760) i Nijmegen (nr inw. NYM 1000-13-71 – lata 1740–1760).
W opublikowanych kolekcjach renomowanych muzeów europejskich i światowych częściej reprezentowane są naczynia o bardziej prestiżowym charakterze, wyróżniające się rozbudowaną i artystycznie wyrafinowaną dekoracją. Jednak i tam występuje znany motyw sceny ogrodowej. Bardzo zbliżone kompozycje można odnaleźć między innymi na dużych talerzach obiadowych ze zbiorów Maritime Museum and Aquarium of Gothenburg, Museum Boijmans Van Beuningen w Rotterdamie (nr inw. A 941), Rijksmuseum w Amsterdamie (nr inw. AK-NM-13389), Victoria and Albert Museum w Londynie (nr inw. C.270-1913) oraz British Museum w Londynie (nr inw. 1986,0701.3).
Zestawienie omawianego zabytku z analogicznymi naczyniami przechowywanymi w europejskich kolekcjach muzealnych potwierdza, że przedstawiona na nim scena ogrodowa należała do rozpowszechnionego repertuaru dekoracyjnego chińskiej porcelany eksportowej. Analogie stylistyczne i kompozycyjne wskazują na produkcję w warsztatach Jingdezhen w okresie Qing i pozwalają zawęzić datowanie na lata od początku 1. połowy do początku 2. połowy XVIII w.
Więcej informacji o gdańskich znaleziskach porcelany dalekowschodniej znajduje się w opracowaniu autorstwa dr Agnieszki Pudlis pod tytułem „Chińska i japońska porcelana eksportowa w dawnym Gdańsku. Materiały z badań archeologicznych w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku”. Książkę w formacie PDF można pobrać ze strony Narodowego Instytutu Dziedzictwa, dostępne są dwie wersje językowe: po polsku oraz po angielsku. Natomiast w Spichlerzu Błękitny Baranek warto zobaczyć wystawę stałą „Porcelana dalekowschodnia z XVI-XVIII wieku”.
Opracowanie merytoryczne i tekst: Bogdan Kościński
Zdjęcia zabytków: Zofia Grunt, Joanna Szmit
Redakcja językowa i skład: Marcin Fedoruk
Projekt plakatu: Lidia Nadolska