Popielnica z wczesnej fazy epoki żelaza z Wielkiej Wsi (Władysławowa). Zabytek Miesiąca MAG – styczeń 2022

Pomorze Wschodnie to malowniczy teren: pokryty setkami jezior, poprzecinany większymi i mniejszymi rzekami, porośnięty lasami i borami. W przeszłości był to też obszar bogatego osadnictwa pradziejowego. W tym kontekście dla archeologów interesujący jest zwłaszcza okres schyłku epoki brązu i początków wczesnej epoki żelaza (ok. 800–400/300 r. p.n.e.). Wtedy właśnie zaszło wiele zmian kulturowych, które zostały uchwycone przez badaczy prahistorii.

W początkach wczesnej epoki żelaza ludzie porzucili cmentarzyska kurhanowe kultury łużyckiej. Intensywność osadnictwa przesunęła się ze środkowej części Kaszub na północ. Największe skupienie stanowisk dla okresu ok. 800/750–600 r. p.n.e. stwierdzono na Wysoczyźnie Żarnowieckiej i Pobrzeżu Południowobałtyckim. Do tego drugiego obszaru należy stanowisko archeologiczne we Władysławowie, zwanym dawniej (do roku 1952): Wielka Wieś.

Badania archeologiczne cmentarzyska zlokalizowanego na pograniczu miejscowości Swarzewo i Władysławowo podejmowano kilkukrotnie. W latach 1877 i 1889 doszło tam do odkryć przypadkowych. Natomiast w latach 1877 oraz 1912–1915 na stanowisku prowadzono prace wykopaliskowe, odkrywając łącznie ponad sto grobów ciałopalnych z konstrukcjami kamiennymi. Były to w większości pochówki zawierające od jednej do trzech popielnic. Jednym z wydobytych wówczas naczyń grobowych jest właśnie prezentowany okaz.

Zdjęcie zabytkowej popielnicy: baniaste, brązowe naczynie z pokrywą, w górnej części zdobione ornamentem jodełkowym.
Popielnica z Wielkiej Wsi. Fot. Joanna Szmit (MAG).

Masywną, baniastą formę popielnicy zdobi ornament ryty (jodełkowy). Takie samo zdobienie widać na pokrywie naczynia. Na popielnicy znajduje się dawny niemiecki numer inwentarza wraz z nazwą miejsca znalezienia: Grossendorf V.S…..49…4 (część numerów nieczytelna). Niestety nie można odtworzyć informacji, z którego zespołu grobowego pochodziło naczynie.

Zbliżenie na napis umieszczony na boku popielnicy: Grossendorf V.S…..49…4
Dawna sygnatura muzealna na popielnicy z Wielkiej Wsi. Fot. Joanna Szmit (MAG).

Stanowisko we Wielkiej Wsi cechują bardzo charakterystyczne materiały zabytkowe, dlatego dało ono nazwę dla okresu chronologicznego tej części pradziejów na Pomorzu Wschodnim. W 1929 r. niemiecki badacz Ernst Petersen wprowadził do użycia określenie: grupa wielkowiejska. Nazwa ta jest używana do dziś w literaturze przedmiotu.

Pod koniec drugiej wojny światowej materiały z Wielkiej Wsi, zgromadzone w kolekcji niegdysiejszego Muzeum Prowincjonalnego w Gdańsku, uległy niemal całkowitemu zniszczeniu. W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku zachowały się tylko dwie popielnice spośród, jak można przypuszczać, ok. 100–150 egzemplarzy. Zaginęły również wszystkie zabytki brązowe z tego stanowiska: szpile, bransolety, bursztynowe paciorki.

Zdjęcie z wykopalisk przedstawiające odkryty i oznaczony grób skrzynkowy, skłądający się z kamiennych płyt, które otaczają popielnicę.
Grób skrzynkowy grupy (fazy) wielkowiejskiej z popielnicą. Fot. arch. MAG.

O części zabytków z Wielkiej Wsi wiadomo wyłącznie z odpisów w tak zwanej kartotece Moberga. Ten zbiór dokumentów został sporządzony przez szwedzkiego badacza, późniejszego profesora archeologii, który odwiedził Gdańsk w drugiej połowie lat 30. XX wieku. W kartotece, szczęśliwie ocalałej z wojennej zawieruchy, znajdujemy wiele rysunków zabytków i grobów z Wielkiej Wsi. Dodatkowo Moberg udokumentował także inne zabytki archeologiczne, przechowywane przed drugą wojną światową w gdańskim muzeum.

Muzeum Archeologiczne w Gdańsku posiada w swojej kolekcji dużą grupę zabytków związanych z fazą wielkowiejską. Pochodzi ona z badań własnych, prowadzonych przez pracowników Muzeum od 1953 r. Część zbiorów z tego okresu ma wejść w skład nowej wystawy stałej w Domu Przyrodników, której otwarcie planowane jest po zakończeniu remontu zabytkowej siedziby Muzeum przy ulicy Mariackiej 25/26.

Tekst: Piotr Fudziński
Redakcja: Marcin Fedoruk
Zdjęcie zabytku: Joanna Szmit
Opracowanie graficzne: Lidia Nadolska

Udostępnij:

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on email
Email

Ta strona korzysta z plików cookies w celu świadczenia usług na najwyższym poziomie. Dalsze korzystanie ze strony oznacza, że zgadzasz się na ich użycie.